Dlaczego ruchy społeczne powinny zignorować media społecznościowe

przez Jewgienij Morozow | piątek 26 lipca 2013 | Lato 2013

Na temat Internetu można się mylić na dwa sposoby. Można wyznawać cyberutopizm i uważać, że Internet ze swej natury sprzyja demokratyzacji. Wystarczy zostawić go w spokoju – twierdzą zwolennicy tego poglądu – a rozbije dyktatury, podważy religijne fundamentalizmy i nadrobi niedomagania instytucji. Drugim sposobem, bardziej podstępnym, jest uleganie internetocentryzmowi. Wyznawcy tej idei przyznają, że cyfrowe narzędzia nie zawsze pracują tak, jak powinny, i często bywają wykorzystywane przez przeciwników demokracji. Mniej ważne jest dla nich jednak to, co Internet robi; najbardziej interesuje ich to, co Internet znaczy. Jego ukryte znaczenia są już rozszyfrowane: decentralizacja przezwycięża centralizację, sieci przewyższają hierarchie, tłumy sprawdzają się lepiej niż pojedynczy eksperci. Aby w pełni przyswoić lekcję, jaką daje nam Internet, internetocentryści domagają się przekształcenia instytucji politycznych i społecznych na jego wzór.

Do tego programu reform dochodzą raczej naokoło. Najpierw przyjmują założenie, że Internet ma pewną logikę, która już pracuje przy przekształcaniu wielu cyfrowych platform i dziedzin ludzkiej działalności. Przykładem może być tu Clay Shirky – myśliciel bardzo zasłużony dla popularyzacji McLuhanowskiej koncepcji, zgodnie z którą Internet ma spójną logikę. Tak oto wyjaśnia on, dlaczego martwimy się o kwestię naszej prywatności na Facebooku: Facebook to […] obecne źródło naszych lęków o prywatność, analogicznie do obsesji przemysłu muzycznego na punkcie Napstera [czy] branży czasopism na punkcie serwisu Craigslist, co oznacza, że logika Facebooka, czy logika, którą Facebook ujawnia, to pod wieloma względami ukryta logika samego Internetu; Facebook to tylko jej obecny korporacyjny awatar.

Gdy owa nieuchwytna logika Internetu zdaje się być już uchwycona, nasuwa się wniosek, że internetocentryści podważają w zasadzie oryginalność samego Internetu (której przecież nie sposób mu odmówić). Yochai Benkler, uczony z zakresu nauk prawnych z Harvardu oraz propagator internetocentryzmu, może zachwycać się światem Wikipedii, oprogramowaniem open source oraz udostępnianiem plików, które dla niego reprezentują logikę Internetu, aby następnie wplatać je w szerszą narrację na temat natury ludzkiej. Dla Benklera Internet jest dowodem na to, że ludzie to osobniki chętne do współpracy i kierujące się dobrymi intencjami, a to nasze instytucje polityczne, ukształtowane według znacznie ciemniejszego, Hobbesowskiego poglądu na naturę ludzką, niewystarczająco umożliwiały dotychczas sensowną interakcję społeczną.

Benkler nie widzi w Internecie narzędzia, a raczej ideę, za pomocą której można udowodnić (lub obalić) filozoficzne teorie na temat działania świata. Dla niego Internet ujawnia odwieczną prawdę: ludzie wręcz uwielbiają współpracować. Nie dziwi więc, że Internet zajmuje tylko parę rozdziałów w najnowszej książce Benklera; reszta to odkrywanie ducha Internetu w światach Toyoty, poławiaczy homarów, hiszpańskich rolników oraz kampanii Obamy z 2008 r. – wszystko przy pomocy najnowszych odkryć w dziedzinie biologii ewolucyjnej, neurobiologii i ekonomii eksperymentalnej.

Próba odkrycia na nowo rzeczywistości przy użyciu kategorii rzekomo spójnej kultury internetowej to zasadnicza idea stojąca za internetocentryzmem. Określając to, co poznawalne, a także na jakich warunkach i w jakim celu, internetocentryzm występuje z własną, nowatorską epistemologią. W ujęciu analitycznym internetocentryzm przejawia podobieństwa do antropocentryzmu, z tą różnicą, że czci inne bóstwo. Większość wyznawców internetocentryzmu dotąd nie afiszowało się ze swoją quasi-religią. Jednak teraz wraz z publikacją „Future Perfect” Stevena Johnsona otrzymali nareszcie swój manifest, który wydobywa wszystkie główne założenia ich światopoglądu, a także dodaje nieco własnych wskazań.

Podobnie jak Shirky i Benkler, również Johnson zmaga się z drażliwą kwestią tego, co Internet znaczy. Jego wnioski nie są niestety zbyt oryginalne: historia Internetu mówi nam, że decentralizacja jest bardziej pożądana od centralizacji. A także, cytując Steve’a Jobsa: To po prostu działa! Tak więc pierwsze protokoły internetowe były zbudowane na zasadzie komutacji pakietów: zawartość mająca zostać przesłana była rozbijana na pakiety, które wysyłano niezależnie od siebie i po odebraniu składano w całość. Żadna centralna instancja nie była potrzebna: pakiety mogły wędrować rozmaitymi ścieżkami, niezależnie od siebie. Takie przedsięwzięcia jak Wikipedia czy Google również bardzo skorzystały na decentralizacji. Google na przykład stosuje ranking stron pod kątem ich związku z zapytaniem użytkownika poprzez badanie, jak strony wzajemnie się linkują. Indeks ważności Google wyłania się zatem z pojedynczych decyzji milionów właścicieli stron – nie jest zaplanowany odgórnie.

Johnson twierdzi nawet, że powstanie ARPANET-u – sponsorowanego przez Pentagon prekursora Internetu – oraz TCP/IP, czyli najważniejszego internetowego protokołu komunikacyjnego, to kamienie milowe w historii filozofii politycznej. To dość skrajne twierdzenie Johnson uzasadnia, pisząc, że ARPANET był radykalnie zdecentralizowanym systemem, który w jakiś sposób wyłonił się odgórnie. Ten system opierał się za to na płynnych, dynamicznych strukturach pozbawionych hierarchii i scentralizowanej kontroli. Johnson nazywa te płynne struktury „sieciami równych” [z ang. peer – równy sobie; z modelu komunikacji peer-to-peer – przyp. tłum.] – są one dla niego prawdziwą walutą Internetu oraz, jak się okazuje, wielu innowacyjnych projektów go poprzedzających. Tutaj, tak jak u Benklera, zaobserwować możemy logikę Internetu zastosowaną w praktyce w kontekstach poza-, a nawet przedinternetowych.

Podążając za Johnsonem, argumentującym, że decentralizacja napędzała nie tylko rozrost infrastruktury internetowej, ale także doniosłe projekty w rodzaju Wikipedii, powracamy do świata internetocentryzmu i koncepcji, zgodnie z którą Internet i jego rozmaite składniki – hardware, software, platformy, użytkownicy – mają spójną logikę. Ta logika może nie rozwiązać wszystkich problemów świata, ale Johnson wierzy, że powinna ona być naszą domyślną odpowiedzią na aktualne wyzwania społeczne i polityczne: kiedy pojawia się w społeczeństwie potrzeba i nie zostaje ona zaspokojona, naszym pierwszym impulsem powinno być zbudowanie sieci równych, aby rozwiązać ten problem.

Czy stać nas na niezmienianie świata wokół nas, gdy wiemy, że coś tak niezwykłego jak Wikipedia naprawdę działa? Wikipedia to tylko początek – zachęca Johnson. Z jej sukcesu możemy uczyć się, jak budować nowe systemy, które rozwiążą problemy w sferze edukacji, rządzenia, zdrowia, samorządności i wielu innych obszarach ludzkiego doświadczenia. Projekty takie jak Wikipedia to kolejny przykład, że logika Internetu to właściwy sposób rządzenia światem – jeżeli dopasujemy do niej nasze instytucje i działania, być może będziemy w stanie rozwiązać najtrudniejsze problemy.

Dla Johnsona Internet nie jest rozwiązaniem, lecz użytecznym sposobem myślenia o rozwiązaniu. Internetu można używać bezpośrednio, aby poprawić jakość ludzkiego życia, ale można się również uczyć ze sposobu, w jaki Internet został zorganizowany, i stosować te zasady w celu ulepszenia tego, jak działają samorządy miejskie lub jak nauczają szkoły – twierdzi. Jakiego rodzaju jest jednak to rozwiązanie? Czy Johnson to libertarianin w przebraniu? Wszak czy jego plan nie sprowadza się do zmniejszenia roli rządu, storpedowania kosztownych prób reform i zastąpienia ich oddolnymi rozwiązaniami na wzór Wikipedii? Johnson uprzedza taką krytykę, wprowadzając własną ideologię, „progresywizm równych”, wedle której powinniśmy zachować duży rząd i utrzymać ducha reform, ale jednocześnie naciskać na biurokratów, aby myśleli w nowszy, bardziej przyjazny Internetowi sposób i uznali, że grupy i sieci mogą zachowywać się rozsądniej niż pojedyncze jednostki.

W tym celu Johnson zestawia horyzontalne podejście Kickstartera – platformy internetowej, dzięki której pracujący w branży twórczej mogą zbierać datki od swoich fanów – z podejściem odgórnym rządowej agencji National Endowment for the Arts (NEA). Zauważając, że w 2012 r. Kickstarter mógł zebrać więcej pieniędzy, niż wynosi cały budżet NEA, Johnson przekonuje, że zamiast całkowicie likwidować NEA, powinniśmy zapytać, w jaki sposób bardziej upodobnić ją do Kickstartera. Możemy też zastosować te same lekcje gdzie indziej. Johnson nakłania rządzących, aby wyobrazili sobie, jak kluczowe zasady, które obowiązywały przy tworzeniu Sieci, mogłyby zostać zastosowane przy rozwiązywaniu innego rodzaju problemów, przed którymi stają osiedla, artyści, firmy farmaceutyczne, rodzice, szkoły.

Argumentacja Johnsona sprowadza się do tego: przed erą Internetu nasze instytucje nie mogły być tak sprzyjające partycypacji, tak zdecentralizowane i samorządne jak Wikipedia i Kickstarter. Teraz mogą i powinny takie być. Przed erą Sieci nie mieliśmy Kickstartera i Wikipedii, ponieważ koszty organizacji połączenia tych wszystkich ludzi ze sobą były zaporowe – pisze. Skoro teraz te koszty spadły, nie ma żadnych powodów, by hierarchie nadal istniały.

W całej tej dyskusji Johnson nie zadaje sobie wysiłku postawienia podstawowych pytań. A co, jeśli niektóre z ograniczeń demokratycznego uczestnictwa w erze przed Wikipedią były nie tylko konsekwencją wysokich kosztów komunikacji, lecz wynikały z rozmyślnych starań w celu wyrugowania populizmu, zapobieżenia kooptacji oraz ochrony eksperckiego wymiaru podejmowanych decyzji? Innymi słowy: jeżeli niektóre z instytucji publicznych wystrzegają się szerszej partycypacji z powodów niemających nic wspólnego z tym, jak łatwo można połączyć poszczególnych ludzi, to czy Internet nie jest rozwiązaniem nieistniejącego problemu?

Aby zrozumieć, dlaczego Johnson nigdy nie zastanawia się nad tym oczywistym problemem, pomocne może okazać się prześledzenie, gdzie (na jakim poziomie) lokuje on swoje polityczne bitwy. Najbliżej mu w jego analizach do skali miasta; niewiele mówi o państwie narodowym lub systemie międzynarodowym. Jego ulubione przykłady „progresywizmu równych” to gorąca linia 311 w Nowym Jorku, gdzie każdy poszukujący informacji na temat miejskich spraw witany jest przez „żywego” konsultanta i przekierowywany do właściwych zasobów, a także inicjatywa SeeClickFix, która umożliwia każdemu zgłaszanie za pomocą Internetu wszelkich problemów osiedlowych, niewymagających natychmiastowej interwencji – wszystkie one obracają się wokół użytkowania lub naprawiania rozpadającej się infrastruktury miejskiej.

Lepsze sposoby kumulowania lub dystrybucji wiedzy mogą być z pewnością pomocne przy rozwiązywaniu wielu problemów, ale są to problemy bardzo specyficzne. Czy niechęć Waszyngtonu wobec interwencji w Syrii – jeśli użyć przykładu skrajnego – można zrzucić na karb deficytu wiedzy? Czy może wynika ona raczej z braku woli lub zasad? Czy rozszerzenie logiki partycypacji Kickstartera na pracę National Endowment of Democracy lub Departamentu Stanu ds. Planowania Polityki doprowadzi do lepszej polityki na rzecz wspierania demokracji? A może doprowadzi do nasilenia się populistycznych głosów wzywających do poszukiwań Josepha Kony’ego. Czy obniżenie barier dla uczestnictwa nie doprowadzi do paraliżu systemu, co, jak niektórzy twierdzą, ma już miejsce w przypadku wniosków o inicjatywę ustawodawczą w Kalifornii?

Wiele z naszych instytucji politycznych dość regularnie mierzy się z problemami, które nie wynikają z niedoborów wiedzy. Fiksacja Johnsona na punkcie miasta prowadzi go do błędnego wniosku, zgodnie z którym większość problemów wynika z niedostatków wiedzy, które można łatwo, szybko i tanio uzupełnić lepszymi danymi. Nie wspomina, że niektóre problemy (również na poziomie miasta) mogą być tylko załagodzone – lecz nigdy nierozwiązane – drogą targu, ponieważ te problemy wynikają z rozbieżnych interesów, a nie z niedostatków wiedzy. Świat Johnsona jest postideologiczny: historia się skończyła, a polityka została zredukowana do łatania dziur w drogach i opiniowania wniosków patentowych. W tym świecie jedynym złem, z jakim musimy się zmagać, są leniwi biurokraci, którym nie chce się publikować danych w dostępnych formatach plików.

Takie projekty jak wspomniane już 311 i SeeClickFix nie spotykają się z żadną krytyką. Dlaczego ktoś miałby sprzeciwiać się szybszemu i bardziej efektywnemu sposobowi powiadamiania o dziurze w drodze? Budżet partycypacyjny – inny podawany przez Johnsona ulubiony przykład „progresywizmu równych” – jest już jednak czymś innym. Budżet partycypacyjny to próba reformy zapoczątkowana w brazylijskim Porto Alegre, a teraz pojawiająca się w innych częściach globu. Jego główną przesłanką jest to, by lokalne społeczności miały więcej do powiedzenia w kwestii wydatkowania środków publicznych. Budżet partycypacyjny wywołuje znacznie więcej kontrowersji, ponieważ próbuje przekazać część władzy jednej grupy – wybranych lub niewybranych urzędników miejskich, jak również planistów miejskich, a nawet deweloperów nieruchomości, kultywujących związki i korumpujących się wzajemnie – innej, wcześniej marginalizowanej grupie: obywatelom.

W świecie Johnsona ten transfer odbywa się gładko. Nietrudno domyślić się, dlaczego: jego internetocentryczna teoria polityki jest płytka. Wikipedia, jak pamiętamy, to serwis, który może edytować każdy! Johnson nie bierze pod uwagę wewnętrznych uwarunkowań i nierówności w strukturze środowiska, w które wprowadza swoje światłe idee. Po uwzględnieniu tych kontekstów staje się mniej oczywiste, że zwiększona decentralizacja i uczestnictwo są zawsze pożądane. Nawet przykład Wikipedii dowodzi tego, że kwestia upodmiotowienia jest bardziej skomplikowana: owszem, każdy może ją edytować, ale nie każdy może zachować swoje edycje dla potomności i później oglądać je w artykule. To zależy w dużym stopniu od polityki i walki o władzę „wewnątrz” Wikipedii.

Naiwne podejście Johnsona do władzy zamienia jego argumentację w bajkę. Weźmy za przykład wspomniany budżet partycypacyjny. Naukowcy wyróżnili trzy wyzwania, przed jakimi stają takie reformy – są to problemy wdrożenia, nierówności i kooptacji. Ten pierwszy pojawia się całkiem naturalnie, jako że gracze rządowi i pozarządowi jednakowo niechętnie zrzekają się władzy nad budżetami na rzecz obywateli. Drugi uświadomić sobie można równie łatwo: najsłabsi członkowie społeczeństwa niechętnie biorą udział w takich nowych projektach, z racji tego, że nie mają czasu na uczestnictwo w spotkaniach i brakuje im pewności siebie, by wyrażać swoje opinie. Budżet partycypacyjny jest też używany do obłaskawiania – i kooptacji – buntowniczych grup społecznych. Poprzez udostępnienie im niewielkiego budżetu i zintegrowanie ich tym samym z istniejącymi strukturami społecznymi rząd może zneutralizować co potężniejszych graczy pozarządowych.

Wszystkie te trzy problemy są do pokonania, ponieważ słabsze grupy mogą się nauczyć, jak się organizować, tworzyć sojusze oraz wyrywać się z żelaznego uscisku ramion państwa. W Porto Alegre, skąd te praktyki się wywodzą, wszystkie te trzy problemy zostały rzeczywiście przezwyciężone. Johnson jednak nigdy nie mówi, w jaki sposób zostało to osiągnięte: budżet partycypacyjny był programem flagowym Partii Pracy, która rządziła w Porto Alegre w latach 1989–2004. Idea szerszej partycypacji społeczności nie była tylko odbiciem lewicowości partii, był to również sposób na ukrócenie lokalnego klientelizmu, który przez dziesięciolecia hamował reformę polityczną w Brazylii.

Eksperyment w Porto Alegre powiódł się dzięki scentralizowanemu wysiłkowi. Centralizacja była środkiem, dzięki któremu osiągnięto cel decentralizacji. Bez dobrze zorganizowanych, scentralizowanych i hierarchicznych struktur, które przeciwstawiły się głęboko okopanym grupom interesu, próby poszerzenia obszaru politycznej partycypacji mogły ugrzęznąć, jeszcze dotkliwiej pozbawiając słabych ich podmiotowości, a członków opozycji dokooptowując do zblatowanej sceny politycznej. Tak bywało przed erą Internetu i nic nie wskazuje, żeby taki scenariusz nie miał już nigdy być odegrany.

Niestety Johnson jest kompletnie ślepy na zalety centralizacji. Gdy omawia 311, wychwala fakt, że dzwoniący na gorącą linię pomagają stworzyć lepszy obraz problemów miasta na poziomie makro. Jest to jednak dość trywialne spostrzeżenie, jeżeli zdamy sobie sprawę, jaki jest główny powód działania 311: burmistrz Bloomberg podjął decyzję, by scentralizować – a nie zdecentralizować – poprzednie systemy powiadamiania. Oto jak Accenture, firma, która pomagała miastu Nowy Jork w przejściu na system 311, opisuje początki tego projektu: [Przed 311] klienci poszukujący kontaktu z władzami w konkretnych sprawach musieli przebrnąć przez 4000 pozycji na 14 stronach książki telefonicznej Nowego Jorku i potrzeba było ponad 40 centrów informacji telefonicznej, wymagających dużych nakładów, do przekierowywania zapytań do stosownych urzędów. Wizja burmistrza przewidywała wysokowydajną, wszechstronną, scentralizowaną usługę telefoniczną, dostępną pod łatwym do zapamiętania numerem 311.

Internetocentryczny światopogląd Johnsona jest tak stronniczy wobec wszystkiego, co zdecentralizowane, horyzontalne i emancypujące, że kompletnie umyka mu wysoce scentralizowana natura 311. To samo odnosi się do jego podejścia do Internetu. Gdyby Johnson zechciał przyjrzeć się bliżej projektom, które wychwala, dostrzegłby w nich wiele działań centralizacyjnych. Na przykład Google, który w kwestii danych użytkowników jest dziś znacznie bardziej scentralizowany niż pięć lat temu. W 2008 r. moje zapytania w Google nie były w żaden sposób łączone z moimi ulubionymi filmami na YouTube czy wydarzeniami z kalendarza Google. Wskutek nowej polityki prywatności Google dzisiaj są one wszystkie połączone, a Google poprzez scentralizowanie wcześniej odrębnych zasobów danych pokazuje mi reklamy bardziej dostosowane do moich postaw. Nie liczmy jednak, że internetocentryści uwzględnią ten trend w swej mistycznej kategorii „logiki Internetu”.

Nie mówi nam również Johnson, czy są jakieś granice decentralizacji ani jak możemy rozpoznać, co powinno pozostać scentralizowane, nawet jeśli tylko tymczasowo. Zamiast tego woli rozpoznawać ducha Internetu w mechanizmach współczesnej polityki. I tak, pisząc o ruchu Occupy Wall Street, zauważa, że wraz z rozrostem Internetu do roli głównego środka komunikacji naszych czasów ruchy społeczne zaczną coraz bardziej upodabniać się do Internetu, nawet w sposobie wykrzykiwania haseł w środku parku. To zdaniem Johnsona jest dobre: im bardziej ruch społeczny jest zdecentralizowany i horyzontalny, tym większe ma szanse powodzenia. Jeżeli nawet zgodzić się z Johnsonem co do tego, że idea Internetu przenika do sposobu kształtowania się i działania ruchów społecznych, nie od razu staje się oczywiste, dlaczego jest to model warty naśladowania. Ostatecznie nie wszyscy zgadzają się co do tego, że Occupy Wall Street było oszałamiającym sukcesem.

Poza tym jak miałby taki model wyglądać w praktyce? Dla Johnsona oznacza to przejście od hierarchii do sieci, od centralizacji do decentralizacji, od liderów do horyzontalnych zbiorowisk. Tego typu twierdzenia ujawniają dwojaką słabość. Z jednej strony taka zmiana opiera się na teoretycznej fantazji na temat tego, jak ruchy społeczne działają w praktyce. Z drugiej choć należy przyznać, że część z postulowanej decentralizacji może być wykonalna, to absolutnie nic nie gwarantuje, że pod względem skuteczności decentralizacja przewyższa centralizację.

Pierwszy pogląd, zgodnie z którym ruchy społeczne nie będą nigdy w stanie wyzbyć się hierarchiczności i zastąpić jej horyzontalnymi sieciami, był przekonująco wyrażony przez Jo Freeman w jej przełomowej pracy „Tyrania braku struktur”. Freeman przekonywała, że hierarchie wyłaniają się samorzutnie i udawanie, że nie istnieją, umożliwia quasi-liderom uchylanie się od odpowiedzialności. Internet nie zmienił tej dynamiki w sposób fundamentalny. Jedynie skomplikował ją jeszcze bardziej, ponieważ liczba kanałów komunikacyjnych do dyspozycji elit uległa zwielokrotnieniu. Spójrzmy tylko, jak jeden z uczestników protestów Occupy ujmuje to w swym prowokacyjnym tekście dla „The Daily Kos”: Jedną z konsekwencji tego, że uczestnictwo w ruchu jest tak trudne i czasochłonne, jest fakt, że jego kluczowi rozgrywający przestali się pojawiać. No może nie do końca; nadal się pojawiają, ale głównie by podyskutować na uboczu, w nieformalnych grupach, na temat tego, co będzie działo się na spotkaniach publicznych. Przy pomocy mediów społecznościowych stworzyli niewidzialną rękę przewodnią, która jednocześnie odwala robotę, unika odpowiedzialności i angażuje się w wojny różnych frakcji… Wiecie, co jest gorsze od zwyczajnych starych dobrych elit? Ledwo widzialna elita, która udaje, że nią nie jest i tym samym unika jakiejkolwiek odpowiedzialności.

Te elity nigdy nie wytworzyły jednak wydajnego mechanizmu centralizacji, którego potrzebował Occupy Wall Street, by przemienić miliony ludzi ciekawych jego postulatów w aktywnych członków ruchu. Tę porażkę można częściowo przypisać brakowi spójnych żądań, ale winić tu również powinno się dumną odmowę zorganizowania tego ruchu, do czego często prowadzi ideologia decentralizacji. Zatem chociaż Occupy Wall Street może mieć wielu quasi-przywódców, brakuje mu struktur pośrednich, które pozwoliłby rozrosnąć się zgodnie z jego potencjałem. Te struktury – w odróżnieniu od pozostających w cieniu elit – nie pojawią się same z siebie. Inny uczestnik protestów pisze: Wyłoniły się systemy, aby przyciągnąć nowych członków. Niestety te systemy […] nie były w żadnym stopniu wystarczająco efektywne, by sprostać wymogom chwili […] niektóre z adresów mailowych, które krążyły jako punkt pierwszego kontaktu, nie były w ogóle sprawdzane, przez co ponad 11 000 e-maili pozostało bez odpowiedzi… Zebrania były ogłaszane w jakimś miejscu, by odbyć się zupełnie gdzie indziej. Nowi członkowie pojawiali się na roboczych spotkaniach grupowych, dodawali swoje nazwisko do listy osób, z którymi miano się później skontaktować, i na tym kontakt z nimi się kończył. To prawie cztery miesiące, od kiedy okupacja się rozpoczęła, a nadal nie ma jasno oznaczonej strony, gdzie można by się zapisać. Do cholery, nie ma nawet skierowanej do szerokiej publiki strony internetowej, która reprezentowałaby OWS.

Jeżeli ktoś zakłada, że reformy polityczne są długie, powolne i bolesne, strategie centralizacyjne mogą okazać się produktywne. To one pozwalają utrzymać kierunek rozwoju ruchu i nadać mu sensowny kształt. Idee same w sobie nie zmieniają świata – mogą to jednak uczynić idee w połączeniu ze sprawnie działającymi instytucjami. „Nie tylko memy” – powinien brzmieć trafny slogan współczesnego ruchu społecznego. Niestety, to podstawowe spostrzeżenie – polityczna reforma nie może ograniczać się tylko do wojny na memy i estetykę, nawet jeżeli Internet stanowi skuteczną platformę jej prowadzenia – całkowicie zagubiło się w tłumie Occupy Wall Street. Stawianie wyzwań władzy wymaga strategii, która w wielu wypadkach może skłaniać ku centralizacji. Odrzucenie jej z przyczyn raczej filozoficznych niż strategicznych – ponieważ jest niezgodna z duchem Internetu i Wikipedii – graniczy z samobójstwem.

Ta niechęć wobec hierarchii i liderów jest częścią szerszego internetocentrycznego ruchu oporu wobec instytucji. Twierdzi się, że są one niezgodne z logiką Internetu. To antyinstytucjonalne uprzedzenie najlepiej widać w rozważaniach Johnsona na temat amerykańskiej polityki. On szczerze wierzy, że jednym ze sposobów poprawy jest pozbycie się całego tego zawracania głowy związanego z partiami politycznymi, liderami i innymi pośredniczącymi instytucjami oraz umożliwienie obywatelom bezpośredniego głosowania w sprawie tych kwestii, na których im zależy, lub odstępowania swoich głosów lepiej znającym się na rzeczy w ramach mechanizmu, który nazywa „płynną demokracją”. W artykule z 2005 r. Johnson zwrócił się ku jednej ze swych ulubionych dziedzin – socjobiologii – aby wykazać, że gdybyśmy tylko mieli właściwe narzędzia, liderzy nie byliby wcale potrzebni: Jak mrówki znajdują swoją drogę do nowych źródeł pożywienia i przerzucają się na coraz to nowe zajęcia z godną podziwu elastycznością, tak narzędzia używane przez naszą społeczność powinny pomóc nam zidentyfikować i ulepszyć szkoły przeżywające trudności, dobrze zapowiadający się plac zabaw, obszary, na których brakuje podstawowych usług, obszary, gdzie usług jest pod dostatkiem, bloki, w których nocą jest bezpiecznie, i takie, w których nie – wszystkie te subtelne wzorce życia społeczności są teraz upublicznione w nowej formie. Ten rodzaj polityki – zbudowany od samych fundamentów do samej góry bez liderów – jest w naszym zasięgu już teraz, jeżeli tylko będziemy potrafili zbudować właściwe narzędzia.

W „Future Perfect”Johnson idzie ze swoją retoryką jeszcze dalej, pisząc, że partie to instytucje, które utknęły w starych sposobach organizacji świata; zmuszają swoje elektoraty do odkształcania kwadratowego klocka swych prawdziwych poglądów politycznych, aby zmieścił się w okrągłe otwory dwóch partii. Jest to dość dziwne wytłumaczenie długowieczności systemu partyjnego. Wiele demokracji spoza Stanów Zjednoczonych ma więcej niż dwie partie głównego nurtu, a dualizm „okrągłych otworów”, na który narzeka Johnson, nie przebiega wedle podziału na nowe i stare formy organizacji, a tym bardziej nie jest konsekwencją nieodpowiedniej infrastruktury komunikacyjnej.

Johnson uznaje, że stary system partyjny jest zły tylko dlatego, że nie jest kompatybilny z Internetem. Nie zaprząta sobie głowy myślą, że partie – czy, patrząc szerzej, upartyjnienie – odegrały pozytywną rolę w polityce amerykańskiej.

Gdzie dokładnie zawiodłaby nas „płynna demokracja” Johnsona? W jednym z przypisów zauważa, że ostatnimi laty niemiecka Partia Piratów z powodzeniem zastosowała metody płynnej demokracji. Owo powodzenie jest dużą przesadą, jako że ich niezwykły sukces w Niemczech wydaje się raczej krótkotrwały. W każdym razie Piraci z pełną świadomością przysposobili sobie całą symbolikę i retorykę Internetu; są żyjącym wcieleniem internetocentryzmu. Zachłyśnięci procesem – oczywiście zdecentralizowanym i horyzontalnym – niewiele mają do zaoferowania w kwestii celów i stanowisk na temat konkretnych polityk. Gorzej – uważają, że taka pustka jest zaletą, wszak rzecznik partii deklarował w 2011 r.: nie oferujemy programu, a system operacyjny.

Piraci są partią bez wyraźnego stanowiska na tematy inne niż prawo autorskie, cenzura i polityka prywatności. W oczach nowoczesnej młodzieży partia ta straciła już na atrakcyjności, a dla większości niemieckich wyborców nadal pozostaje tajemnicą. Kiedyś mogli pochwalić się dwucyfrowym elektoratem, a obecnie martwią się, czy uda im się przekroczyć pięcioprocentowy próg, by dostać się do Bundestagu w nadchodzących wyborach.

Przyjęta przez Piratów retoryka „płynnej demokracji”, w której każdy może uczestniczyć lub oddać swój głos komuś innemu, nie zadziałała w praktyce; nawet idealne oprogramowanie nie jest w stanie rozemocjonować zwykłych obywateli w kwestii nużących i pogmatwanych spraw, z których utkana jest polityka. Do października 2012 r. w 18-milionowym regionie Nadrenii Północnej-Westfalii Piraci wykorzystali Liquid Feedback, oprogramowanie, z którego zasłynęli, w zaledwie dwóch sprawach. Badanie w jednej z tych spraw dotyczyło kontrowersyjnego zakazu obrzezania i zebrało zaledwie dwadzieścia głosów. Jak podsumował to sucho „Der Spiegel”: to oddolna demokracja, w której nikomu nie chce się uczestniczyć.

Każdy, kto jest zaznajomiony z krytyką demokracji bezpośredniej, nie będzie tym zaskoczony. Próba reformy polityki musi zaczynać się od uświadomienia sobie ograniczeń samej polityki, a nie od rozpływania się nad nieskończonymi możliwościami, jakie daje technologia cyfrowa. Piraci wzięli sobie do serca ideę Internetu, aby odkryć, że dynamika i rytuał tradycyjnie pojmowanej polityki nie wynikają wyłącznie z prymitywniejszej technologii, a są raczej odbiciem podstawowych założeń dotyczących ludzkiej natury, władzy i sprawiedliwości. Związki międzyludzkie są bardziej skomplikowane aniżeli te między mrówkami; na wszystkich poziomach występują nierówności, asymetrie i żale, a to, co wygląda na niewydolność czy lukę w partycypacji lub transparentności, może przy bliższym poznaniu okazać się tkanką ochronną mechanizmów demokracji, która umożliwia liberalnym społeczeństwom funkcjonowanie.

Niezainteresowanie tym, jak działa świat, jest najbardziej szkodliwą cechą internetocentryzmu. Uzbrojeni w Internet wyznawcy tej idei nie martwią się zbytnio szerszym celem swej reformy. Wolą zauważać tylko te elementy, które podlegają interwencji za pomocą Internetu, a wszystkie inne odrzucać. Johnson nigdy nie określa, co konkretnie nie podoba mu się w NEA i dlaczego powinna się ona upodobnić do Kickstartera; dla niego sprawienie, aby była kompatybilna z Internetem, jest zawsze właściwe. Nigdy nie zadaje pytania, czym tak naprawdę zajmuje się NEA, jakie stawia sobie cele i co ma nadzieję osiągnąć.

Czy ten rodzaj wiedzy eksperckiej, na którym opiera się NEA, jest tylko dodatkiem? Czy kumulatywna wiedza przeciętnych amatorskich krytyków sztuki z Kickstartera jest równa wiedzy jednego prymusa tej dziedziny pracującego w NEA? Czy zwiększenie partycypacji w finansowaniu NEA otworzy je na manipulację aktywistów Tea Party, przekierowując strumień funduszy na projekty społecznie konserwatywne? Czy filmowcy z największą liczbą polubień na Facebooku robią najbardziej prowokacyjne filmy? Czy prowokacja jest czymś, co nasza polityka względem sztuki powinna wspierać? To pytania, które musi sobie zadać każdy, kogo interesuje lub dotyczy reforma NEA. Johnson nie jest jednak zainteresowany reformowaniem NEA – jego interesuje jedynie narzucenie internetocentrycznych rozwiązań na wszystko.

Książka Johnsona nie byłaby tak niezwykła, gdyby wyartykułowany w niej internetocentryzm – wraz z poważnymi intelektualnymi ograniczeniami, jakie narzuca on narracji autora – nie był tak jaskrawy. „Future Perfect” postuluje, że osiągnęliśmy punkt, w którym uczeni i intelektualiści zajmujący się Internetem stają przed wyborem pomiędzy dwiema wzajemnie wykluczającymi się metodami badawczymi.

Jedna, wyrosła z internetocentryzmu, ma tendencje do generalizacji; druga – do rozbijania na czynniki pierwsze. Jedna zajmuje się Internetem i niczym więcej; druga wystrzega się mówienia o „Internecie” (rozmyślnie umieszczając go w cudzysłowie), zajmując się tym, co charakterystyczne dla danej platformy i technologii, jakby nie dzieliły one ze sobą żadnej wspólnej logiki. Zamiast zakładać, że dane technologie wyłaniają się z „Internetu”, to drugie podejście mówi, że jest odwrotnie, i to „Internet”, bardziej nawet jako idea, a nie techniczna sieć, wyłania się z tych technologii.

Podejście generalizujące stara się zebrać różne, często niewspółmierne spostrzeżenia, by umieścić je w ramach jakiejś wielkiej narracji na temat objawienia się ducha Internetu. Podejście uszczegóławiające odmawia uczestnictwa w jakichkolwiek dyskusjach na temat ducha, a zamiast tego próbuje udokumentować wielorakość logik i paradoksów, z jakich Internet się składa. To podejście zakłada, że sieci nie są same w sobie wyzwalające i tylko od tego, w jaki sposób użytkownicy są ze sobą połączeni, zależy, czy stają się one mniej czy bardziej tyranizujące, nieprzejrzyste i antydemokratyczne niż hierarchie.

Z kolei w ujęciu generalizującym uważa się, że strona taka jak Kickstarter jest prostym pośrednikiem, za pomocą którego ludzie mogą wyrazić swój głos; uszczegóławiające stara się wejrzeć do algorytmów Kickstartera, aby zrozumieć, jak one działają. To pierwsze zakłada, że w Internecie „coś ma potencjał wiralny”, to drugie bada, jak ta „wiralność” powstaje, jak popularność jest kreowana na każdej z badanych platform oraz czyim interesom – reklamodawców, właścicieli platformy czy użytkowników – to służy.

W dobrym opisie Internetu słowo „Internet” nie musi nawet padać. Taki surowy wymóg mógłby wytrącić większość badaczy Internetu z ich małej stabilizacji banału i błędnych uogólnień, w której spędzili ostatnie dwie dekady. Teraz, gdy internetocentryzm nie jest już tylko stylem myślenia, ale również wymówką dla naiwnej i szkodliwej ideologii politycznej, koszty niezauważania destrukcyjnego wpływu takiego podejścia stały się zbyt wysokie.

Tłum. Piotr Andrzejewski

Powyższy tekst jest komentarzem-recenzją książki Stevena Johnsona pt. „Future Perfect: The Case for Progress in a Networked Age”, Riverhead. W niniejszym przedruku pominięto przypisy i poczyniono niewielkie skróty. Tekst pierwotnie ukazał się w lutym 2013 r. na stronie internetowej lewicowego magazynu „The New Republic”, wydawanego od roku 1914.

Ekonomia polityczna spekulacji

przez Krzysztof Mroczkowski | piątek 26 lipca 2013 | Lato 2013

W 1997 r. profesorowie Myron S. Scholes i Robert C. Merton zostali uhonorowani nagrodą Nobla w dziedzinie ekonomii za opracowanie nowej metody wyznaczania wartości instrumentów pochodnych, którą Szwedzka Akademia Królewska uznała za jedno z największych osiągnięć nauk ekonomicznych ćwierćwiecza. Rok później współkierowany przez Mertona i Scholesa fundusz finansowy LTCM stracił 4,6 miliarda dolarów w ciągu czterech miesięcy i musiał zostać wsparty przez publiczny amerykański bank centralny. Instrumenty finansowe pozwoliły LTCM na użycie niebezpiecznej dźwigni finansowej i ryzykowanie stratami wielokrotnie większymi od posiadanych aktywów. Już wtedy ryzyko systemowe przerośniętego sektora finansowego zwiastowało przyszły kryzys.

Instrumenty pochodne (tzw. derywaty) są papierami wartościowymi wymienianymi na giełdach lub kontraktami między dwoma stronami, których wartość jest uzależniona od instrumentu bazowego (np. obligacji). Początkowo uzasadnieniem tworzenia tych instrumentów było zabezpieczanie przed ryzykiem. Przykładowo, proste instrumenty pochodne były nabywane za niewielką kwotę w zamian za gwarancję pokrycia strat przez sprzedającego, gdyby ceny określonych produktów drastycznie spadły. Niestety z czasem takie instrumenty zaczęły tworzyć instytucje finansowe niebędące ubezpieczalniami i niemające wystarczająco dużo kapitału na pokrycie tego typu umowy. Mimo to takie ryzykowne kontrakty były opłacalne – dawały spekulującym wysokie zyski, choć również narażały na wysokie straty. Z biegiem lat zaczęto tworzyć instrumenty pochodne od instrumentów pochodnych czy wręcz zupełnie hazardowe umowy, niemające nic wspólnego z teoretycznym ubezpieczeniem od ryzyka, które było przyczyną powstania derywatów. Przykładowe kontrakty ostatnich lat to te wypłacające pieniądze przy wyborze jednego z kandydatów na prezydenta USA, inne są powiązane z wynikiem finansowym filmu, jeszcze inne z prawami do przyszłych zysków z praw autorskich Boba Dylana i Davida Bowie. Tego rodzaju zakłady wydają się być ekscentryczne i niepasujące do poważnych decyzji gospodarczych, w rzeczywistości jednak doskonale obrazują rzeczywistość dzisiejszego świata finansów. W wielkiej mierze stał się on gigantycznym kasynem bez jakiejkolwiek wartości dla społeczeństwa. Co gorsza, globalne powiązania instytucji finansowych sprawiają, iż cały system wciąż grozi implozją.

Jest symptomatyczne, iż Merton i Scholes zostali uznani przez establishment za wielkich innowatorów, przyczyniających się do lepszego rozumienia rynku. Dziś, po wielu spektakularnych wpadkach potężnych instytucji finansowych i wywołanej przez nie recesji, znacznie większa jest już świadomość zagrożenia ze strony nieuregulowanej sfery finansów. Chociaż nikomu poważnemu nie przyszłoby do głowy fetować twórców i apologetów finansowych „innowacji”, to ich wątpliwe dzieła mają się dobrze jak nigdy wcześniej. Jest to efektem dominacji finansjery w historycznej perspektywie ekonomii politycznej.

Co takiego stało się, że odwrócony został korzystny trend wzrostu gospodarczego i cywilizacyjnego złotych dekad powojennego obszaru transatlantyckiego? Dlaczego tak bardzo osłabł prospołeczny nurt w decyzjach politycznych? Jak to się stało, iż tak dramatycznie rozwarstwiają się poziomy życia garstki najlepiej sytuowanych i całej reszty populacji?

Zwrot systemu społecznego w kierunku plutokracji nie jest czymś historycznie rzadkim – działo się to wielokrotnie już w cywilizacjach starożytnych, zazwyczaj kończąc się dewastacją infrastruktury (np. zrujnowanie systemu irygacyjnego Mezopotamii przez lichwę), regresem gospodarki i relegowaniem zdegenerowanej kultury do ligi państw podbitych. Jednak coraz powszechniejsze uprawianie nauki, rozwój wynalazczości oraz pozytywnie zainspirowane przywództwa polityczne doprowadziły do ukształtowania modelu nowoczesnego państwa narodowego, którego celem i środkiem było duchowe i materialne upodmiotowienie każdej jednostki ludzkiej. Pół wieku temu proces ten zdawał się być już niezwykle silny, a w dodatku w swej istocie nieodwracalny: coraz powszechniejsze stawały się edukacja i dostęp do informacji, prężny rozwój nauki zwiastował rosnący poziom życia, a najlepiej rozwinięte kraje porzucały kolonializm na rzecz pokojowej współpracy. Mając to na uwagę, nasze dzisiejsze położenie można uznać za nie lada „wyczyn”.

Fundamenty rozwoju

Krach piramidy finansowej na Wall Street w 1929 r. sprawił, że na kilka lat obszar euroatlantycki pogrążył się w bezprecedensowym kryzysie. Gra rezerwami złota doprowadziła do zniesienia w miarę stabilnego układu wymiany walut oraz do upadłościowej reakcji łańcuchowej, która uderzyła w banki austriackie i niemieckie. Na fali niezadowolenia z wielkiego bezrobocia wywołanego błędną polityką cięć oszczędnościowych w Niemczech do władzy doszedł Adolf Hitler, którego główny doradca ekonomiczny, Hjalmar Schacht, wprowadził zubożającą społeczeństwo politykę niskich płac. Tymczasem Amerykanie zdołali przezwyciężyć politykę cięć oszczędnościowych dzięki wyborowi opcji zarazem demokratycznej, jak i prospołecznej. W 1933 r. prezydentem został Franklin Delano Roosevelt, który praktycznie wyeliminował spekulacyjne kasyno. Uczynił to za pomocą ustaw Glass-Steagall Act, Commodity Exchange Act i Securities Exchange Act.

Ustawa Glass-Steagall z 1933 roku jednoznacznie separowała bankowość depozytowo-kredytową, potrzebną dla zdrowego funkcjonowania gospodarki, od bankowości inwestycyjnej, będącej w istocie spekulacją. Brak takiej separacji sprawiał, iż banki kupowały ryzykowne instrumenty finansowe w pogoni za zyskiem, ryzykując jednocześnie pieniędzmi depozytariuszy i własną upadłością, co zamrażało funkcje kredytowe gospodarki. Nieuregulowana bankowość była tym samym narażona na upadki piramid finansowych ryzykownych funduszy inwestycyjnych, co przy mocnych połączeniach między bankami (wzajemnie pożyczającymi sobie pieniądze) mogło skutkować niewpłynięciem na czas określonych zobowiązań, a zatem brakiem płynności, paniką depozytariuszy, niewypłacalnością i bankructwem. Ustawa Glass-Steagall jednoznacznie zabraniała takich praktyk: bank tradycyjny mógł zajmować się jedynie bankowością, która nie miała styczności z ryzykownymi grami spekulantów. Jednocześnie banki uzyskiwały rządowe gwarancje pomocy w razie kłopotów, co w poprzednim modelu było albo niemożliwe, albo bardzo kosztowne ze względu na potencjalnie astronomiczne straty (zobowiązania) na rynku papierów spekulacyjnych. Ustawa Glass-Steagall stała się jednym z fundamentów nowego światowego ładu ekonomicznego, w którym bankowość służyła potrzebom rozwoju społeczeństw.

Następnie, w roku 1934, Roosevelt przeprowadził przez Kongres ustawę Securities Exchange Act. Jednym z jej postanowień było ustanowienie Securities and Exchange Commission (komisji ds. papierów wartościowych i giełd), mającej sprawować kontrolę nad rynkiem papierów wartościowych. Była ona wyposażona w uprawnienia śledcze i instrument nakładania kar. Ponadto ustawa ściśle nakazywała rejestrowanie wszystkich kontraktów oraz zarządzała ich wymianę, nawet wtórną, wyłącznie na regulowanych giełdach. To uniemożliwiło zawieranie niebotycznych dwustronnych zakładów hazardowych (tzw. swapów), które po prostu stały się nielegalne. Język ustawy, pełen zakazów, nakazów i ostrzeżeń, nie pozostawiał złudzeń, iż jej celem nie jest spełnianie życzeń rynków finansowych. Instrumenty pochodne zostały wyeliminowane z gry.

Kolejnym ważnym krokiem była ustawa Commodity Exchange Act, która regulowała wymianę na rynku towarów. Ponieważ rynek towarów (w tym żywności i surowców) został uznany za newralgiczny, położono szczególny nacisk na wyeliminowanie z niego ryzyka spekulacji. Służyły temu m.in. ilościowe limity możliwości zakupu danego towaru przez jednego uczestnika. Instrumenty pochodne od towarów („opcje”) zostały uznane za bezprawne. Ustawa stanowczo przestrzegała przed próbą zmowy rynkowej, ściśle określając również system zachęt i ochrony dla informujących o nieprawidłowościach.

Również z tego okresu pochodzą takie zasady jak np. reguła „tyknięcia w górę”, niepozwalająca sprzedawać papierów wartościowych w momencie, gdy ich ostatnia transakcja była spadkowa (obniżała cenę). Tym samym wyeliminowano spekulacyjny efekt „spadającego noża”, który powodował, że inwestorzy pozbywali się spadających akcji, obawiając się ich zakupu aż do momentu, gdy były niemal bezwartościowe. W regule „tyknięcia w górę” transakcja spadkowa mogła być dokonana tylko po nawet najmniejszej transakcji wznoszącej kurs. Rozchwianie rynków finansowych, tak charakterystyczne w dzisiejszych czasach, gdy giełda kojarzy się z wykresami histerycznie chaotycznych wahań, zostało przez Roosevelta zahamowane. Giełda stała się po prostu dobrze nadzorowanym sklepem, równie mało ekscytującym jak wszystkie inne sklepy.

Tak chroniona przed finansowymi niebezpieczeństwami Ameryka w szybkim tempie przezwyciężała ekonomiczną depresję. Ta największa gospodarka świata, wsparta antykryzysowymi projektami inwestycyjnymi, była gotowa do olbrzymiego wysiłku wojennego i odbudowy powojennej Europy dzięki Planowi Marshalla. Nowy ład ekonomiczny na świecie nie przewidywał powrotu do czasów hegemonii finansjery. Ustalenia z konferencji w Bretton Woods, podczas której powstał Międzynarodowy Fundusz Walutowy, stworzyły nowy system monetarny, oparty o stałe kursy wymiany głównych walut świata, co wyeliminowało ryzyko kursowe i pokusę spekulacji. Siła finansjery została złamana, a ona sama przestała się liczyć jako zjawisko mające decydujący wpływ na politykę. Jej miejsce zajęły wielkie przedsiębiorstwa, związki zawodowe i partie polityczne.

Doświadczenia kolejnego globalnego konfliktu wykazały bezsensowność rewanżyzmu stosowanego wobec Niemiec po I wojnie światowej, dlatego zwycięskie państwa Zachodu – USA, Wielka Brytania i Francja – zdołały uniknąć powtórzenia tego błędu. Kierowane przez wizjonerów najważniejsze państwa Europy powoli zaczęły tworzyć wspólnotę interesów gospodarczych i politycznych, definiującą cele na kolejne dekady. Rola politycznego przywództwa zdaje się być w tym niezwykłym okresie kluczowa. Attlee i Macmillan w Wielkiej Brytanii, Kennedy i Johnson w USA, Charles de Gaulle we Francji, Adenauer i Ludwig Erhard w Niemczech – wszyscy oni wyrażali, pomimo bardzo świeżych doświadczeń wojennych, pozbawioną uprzedzeń dumę i wiarę w lepsze jutro swoich narodów. Państwa wspierały ważne projekty naukowe: szybkie koleje, nowoczesne elektrownie, przełomowe technologie kosmiczne. Jak wskazuje ekonomista prof. Robert Skidelsky, średni roczny wzrost PKB świata w „złotej erze” to niemal 5%, podczas gdy w erze neoliberalnej (nie wliczając ostatniego kryzysu) ledwo ponad 3%. To porównanie nie oddaje jednak skali powiększających się nierówności społecznych.

Przyczyny końca złotej ery

Czas dominacji zdolnych liderów politycznych kończy się w latach 60. Ameryka w tym okresie staje się coraz słabsza: jej wojsko grzęźnie w Wietnamie, zaś prezydent Nixon drastycznie ogranicza państwowe wydatki naukowo-badawcze. Pesymistyczni naukowcy przewidują w raporcie „Granice wzrostu” szybkie wyczerpywanie się światowych złóż kluczowych surowców. Pod naciskiem Brytyjczyków żądających natychmiastowego przekazania swojej rezerwy złota o wartości 3 miliardów dolarów (30% całych rezerw USA) Nixon decyduje się latem 1971 r., początkowo tylko częściowo, zerwać stabilizujący światowy handel system stałych kursów wymiany walut z Bretton Woods. Pojawia się ryzyko kursowe, co tworzy potencjał spekulacyjny. Tylnymi drzwiami wraca do gry finansowa oligarchia.

Proces finansjalizacji gospodarki z początku jest bardzo powolny, lecz z czasem nabiera tempa. Już w latach 60. zniesiony zostaje stamp tax – pierwowzór podatku od transakcji finansowych, zaś pod koniec lat 70. nieśmiało pojawiają się pierwsze instrumenty pochodne. Jest to związane z niezwykle wysokimi stopami procentowymi, które powodują szybkie przepływy kapitału do rajów podatkowych i z powrotem. Stopa procentowa 22 procent nazywana jest najwyższą od czasów przed Chrystusem i powoduje zniszczenie dużej części potencjału przemysłowego USA. W 1982 r. ustawa Futures Trading Act zezwala, po kilkudziesięciu latach przerwy, na funkcjonowanie instrumentów pochodnych, chociaż przez pierwsze lata ich status jest wciąż nie do końca jasny, zaś instytucje finansowe niechętnie chcą brać na siebie ryzyko wielkich kar od regulatora finansowego. Gdy w 1987 r. dochodzi do krachu na Wall Street, derywaty są już dość rozpowszechnione, ograniczają się jednak głównie do derywatów walutowych, zaś ich skala nie przekracza globalnego PKB. W 1992 r. przegłosowana zostaje ustawa Futures Trading Practices Act, zaś szefowa nadzoru finansowego Commodity Futures Trading Commission (CFTC), Wendy Gramm, wydaje opinię, według której ustawa rozstrzyga o legalności derywatów. Od tego momentu ich rozrost przestaje być kontrolowany, w tym derywatów napływających z zagranicy oraz tych będących dwustronnymi kontraktami (tzw. OTC), nierejestrowanymi i niewymienianymi na giełdach. Rozmiary transakcji każdego dnia przekraczają setki miliardów dolarów.

Stany Zjednoczone, jako największa gospodarka świata, nadają ton globalnym przemianom. Wtedy właśnie, a szczególnie po upadku żelaznej kurtyny, następuje dominacja tzw. Konsensusu Waszyngtońskiego: ideologii deregulacji, prywatyzacji, wolnego handlu i liberalizacji. Konsensus Waszyngtoński to nazwa nadana w 1989 r. przez ekonomistę Johna Williamsona systemowi globalnego leseferyzmu. Wielki kapitał przepływa w nim z miejsca na miejsce i pozostaje poza regulacją państw, których zadaniem jest dostosowanie się do założeń państwa minimum. W tym konsensusie za prymusów uznawane są te kraje, które stwarzają kapitałowi jak najdogodniejsze warunki działania, niekrępowane np. ochroną pracowników najemnych czy regulacjami ekologicznymi.

Dawne instytucje Bretton Woods (Bank Światowy i MFW) zamiast wspierać rozwój państw mniej rozwiniętych, narzucają im w latach 80. ciężkie warunki „pomocowe”, które prowadzą te kraje do stagnacji i niepokojów społecznych. W wyniku nowych rund rokowań (tokijskiej, urugwajskiej) Światowej Organizacji Handlu poziom taryf celnych drastycznie się obniża i następuje era globalizacji handlu, a więc de facto także przemysłu. W wolnorynkowej teorii (koncepcja przewag komparatywnych autorstwa D. Ricardo) taka sytuacja powinna doprowadzić do efektywniejszego lokowania produkcji dzięki specjalizacji, skutkiem czego wszyscy powinni zyskiwać. W praktyce to powojenna etatystyczna transatlantycka złota era była najlepszym przykładem doganiania (USA przez Europę) przy obopólnych korzyściach. Również polityka protekcyjna („substytucji importu”) praktykowana w latach 60. i 70. przez blok krajów niezaangażowanych dawała dobre podstawy rozwoju siły produkcyjnej i nabywczej. Wolny handel w ramach Konsensusu Waszyngtońskiego oznacza natomiast coś zupełnie innego. Jest to dyktat wielkiego biznesu: to on decyduje, gdzie (najlepiej do kraju podporządkowanego MFW) przenieść fabrykę, i to on zgarnia prawie całość zysku. Skala tworzenia siły nabywczej obywateli, tak w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się, jest w tym modelu znacznie ograniczona.

Dodatkowo kraje słabo rozwinięte są pogrążone w neoliberalizmie, a zatem przy braku kontroli przepływu kapitału (bądź kursu waluty) narażone na dramatyczną spekulację walutą, która w kilka tygodni może zepchnąć kraj w recesję. To właśnie przydarzyło się w trakcie kryzysu azjatyckiego w 1997 r. Malezji, której premier Mahathir Mohamad tak opisał wtedy sytuację: […] zmanipulowany został krach gospodarczy Meksyku, tak samo gospodarki innych rozwijających się krajów mogą zostać zmanipulowane i nagięte do pokłonu wielkim zarządzającym funduszy finansowych, którzy stali się decydentami tego, kto może się rozwijać, a kto nie. […] Z tego, co wiemy, handel walutą jest w rzeczywistości 20 razy większy niż handel rzeczywistymi towarami i usługami. Poza zyskami i stratami dla handlujących [walutą] nie ma z tego olbrzymiego handlu żadnych namacalnych korzyści dla świata. Nie tworzy się znaczących miejsc pracy, żadne produkty czy usługi nie trafiają do zwykłych ludzi […] zyski pochodzą z pauperyzacji innych, w tym bardzo biednych krajów i ludzi. […] Przestrzega się nas też, że to są potężni ludzie. Jeśli zrobimy hałas lub w jakikolwiek sposób ich zirytujemy, będą zdenerwowani. A kiedy są zdenerwowani, mogą nas zniszczyć do szczętu, mogą z nas zrobić wraki.

Upadek systemu Bretton Woods stworzył system spekulacji walutą, który wyrodził się wkrótce w system spekulacji „wszystkim”. Instytucjom finansowym zaczynają puszczać hamulce: w 1998 r. potężny bank Citicorp (Citibank) łączy się z grupą inwestycyjną Travellers, co jest nielegalne w świetle ustawy Glass-Steagall. Bank nie zostaje jednak ukarany, zaś rok później Kongres pomaga Citi w zalegalizowaniu swoich działań, znosząc ustawę Glass-Steagall. Główny promotor tej operacji, senator Phil Gramm (mąż wspomnianej Wendy Gramm), pomógł rok później ostatecznie zatwierdzić formalną legalność najbardziej podejrzanych derywatów (OTC). Gramm jest dzisiaj wiceszefem działu inwestycyjnego megabanku UBS…

Ideologia w służbie plutokracji

Wszystkie kluczowe trendy ostatnich trzech dekad nie mogą być wytłumaczone bez istnienia ideologicznej podbudowy dla regresywnej polityki społeczno-gospodarczej. Coraz częstsze postawy radykalnie indywidualistyczne i zanikanie optymizmu wspólnotowego widoczne były również wśród ekonomistów. W centrum tej dyscypliny umościło się przekonanie, iż rynki są zawsze efektywnym i samoregulującym mechanizmem, gdyż w grze rynkowej uczestniczą racjonalne, dążące do zysku podmioty. Tym samym uzasadniono istnienie instrumentów pochodnych. Twierdzono, że z pewnością czynią rynek bardziej efektywnym, gdyż w przeciwnym wypadku racjonalny rynek nie stworzyłby ich i nimi nie handlował. Powstało przekonanie o szkodliwości rządowych regulacji. Lekcje Wielkiego Kryzysu, wskazujące na zagrożenia bańką finansową i ułomnością rynku, zostały zapomniane.

Co bardziej liberalni ekonomiści, jak Friedrich von Hayek i Milton Friedman, głoszący potrzebę mniejszej aktywności państwa, mogli z zadowoleniem obserwować dekadę rządów Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii i Ronalda Reagana w USA, obojga przekonanych o szkodliwości wysokich progresywnych podatków dochodowych. Karierę zrobiła tzw. krzywa Laffera – koncepcja, według której niższy poziom podatków gwarantuje wyższy poziom wpływów podatkowych. Warto przypomnieć, iż nawet Marek Belka nazwał ją kuriozalnym epizodem z pogranicza myśli ekonomicznej i polityki. Z początku nawet przyszły prezydent USA, George Bush senior, krytykował tego typu myślenie jako voodoo-ekonomię. Z czasem jednak atrakcyjna, choć rzadko prawdziwa koncepcja stała się jedynym pomysłem na politykę gospodarczą państw objętych Konsensusem Waszyngtońskim. Poza tego typu „reformami” rządom pozostawało liczyć na szczęście, dobry humor „niewidzialnej ręki” i ewentualnie mniej restrykcyjną politykę niezależnych banków centralnych.

Nawet te ostatnie, tak hołubione przez szkołę monetarystyczną ekonomii, miały niewystarczająco wiele instrumentów wpływu. Jak pokazują ostatnie lata, nawet bardzo luźna polityka pieniężna nie przyspieszy rozwoju gospodarczego, gdyż ta jest zależna od polityki banków prywatnych i wielkiego biznesu. Wielkość aktywności gospodarczej tylko częściowo może być ustalana przez bazę monetarną banku centralnego. Reszta, w sytuacji wycofania państwa z aktywnej polityki wydatkowej i przy niedostatecznym popycie, zależy od chęci banków komercyjnych do oferowania atrakcyjnych kredytów i chęci biznesu do brania kredytów i podejmowania ryzyka inwestycyjnego. W sytuacji, gdy wielki biznes zamraża swój kapitał, banki decydują się na pożyczanie pieniędzy innym instytucjom finansowym.

Szybko rozwijający się sektor finansowy dzięki nowym instrumentom oferował wyższe stopy zwrotu niż w realnej gospodarce. Tym samym rosło znaczenie tego sektora oraz dochód, jaki uzyskiwała z niego klasa finansistów, pozwalając jej coraz bardziej dominować nad resztą gospodarki, przeżywającej deindustrializację i stagnację płac. Dzięki wliczaniu usług finansowych i innowacjom informatycznym, będącym spuścizną dawnych rządowych programów, poziomy globalnego produktu na głowę nie odzwierciedlają dokładnie skali problemu. Jest on jednak widoczny w coraz wyższym zadłużeniu gospodarstw domowych i ich coraz mniej stabilnej, a często dłuższej godzinowo pracy. Rozwarstwienie społeczne i deindustrializacja pogłębiają jeszcze problem: gorzej płatne miejsca pracy dają mniejsze możliwości konsumpcji, a zatem osłabiają koniunkturę.

Pogorszenie rynku pracy doskonale obrazuje systemową różnicę w porównaniu ze złotą erą:

Tabela: Porównanie poziomów bezrobocia

Źródło: Robert Skidelsky, Keynes. Powrót mistrza.

Utratę pewności zatrudnienia osładzać miał ludności dość hojny system socjalny, powodujący, iż likwidacja niektórych miejsc pracy nie była traktowana w kategoriach wielkiego problemu społecznego. W połączeniu ze spadkiem tempa wzrostu produktu globalnego przyczyniało się to jednak do wzrostu wydatków państwa, co nie byłoby wielkim problemem, gdyby nie ogłoszenie przez rynkowych radykałów w latach 90. krucjaty przeciwko niezrównoważonemu budżetowi. Kryteria Maastricht w Unii Europejskiej i ofensywa budżetowych jastrzębi w USA pod wodzą Newta Gingricha zostały opakowane jako wyraz troski o dobro gospodarcze kraju. W istocie argument jastrzębi to pomyłka, gdyż wbrew ich twierdzeniom to nie wysoki dług jest przyczyną niskiego wzrostu, lecz niski wzrost jest przyczyną wysokiego długu. Doktryna konieczności cięcia deficytu metodą zmniejszania wydatków rządowych jeszcze bardziej osłabiła system społeczno-gospodarczy w momencie, gdy spekulacyjna narośl już przestała być kontrolowalna.

Rosyjska ruletka finansjery

W listopadzie 1993 r. noblista Maurice Allais napisał w „Le Figaro”, iż gigantyczna akumulacja długu pożera światową gospodarkę. Latem 1997 r. wolumen dziennych transakcji przekroczył już 5 bilionów (5 000 000 000 000) dolarów. Przy tej wysokości transakcji największe banki inwestycyjne każdego dnia ryzykowały niewypłacalność, instalując w swoich centralach specjalne biura kryzysowe z setkami telefonów, aby w razie wypadku przekonywać spanikowanych inwestorów do niewycofywania pieniędzy. George Soros stwierdził w tym samym roku: nie widzę możliwości, aby ten globalny system przetrwał […] wchodzimy w czas globalnej dezintegracji.

System ten przetrwał jednak kolejną dekadę, w międzyczasie globalna bańka instrumentów pochodnych osiągnęła teoretyczną „wartość” dwudziestokrotności światowego produktu brutto. Niestety ta gra przynosi jeszcze inne negatywne konsekwencje dla dobrobytu społecznego. Instrumenty pochodne mają olbrzymi wpływ na gwałtowne ruchy cen żywności i surowców, gdyż w przytłaczającej większości handel nimi (odbywający się na giełdach towarowych, takich jak Comex, ICE i CME) jest wirtualny – w przypadku gry na zwyżkę cen żywność, towary i surowce nie są dostarczane do fizycznej sprzedaży, lecz przetrzymywane w portach i magazynach w nadziei na zwyżkę cen. To ma olbrzymie konsekwencje dla społeczeństw, kładąc ich przyszłość w ręku, jak to określił Alain Parguez, międzynarodowej gospodarki rentierów.

Europejskie banki pod naciskiem społecznym wycofują się z niemoralnej spekulacji żywnością, jednak takich sentymentów nie mają mniejsi, nieuregulowani gracze – hedge fundy, czyli drapieżne fundusze inwestycyjne trzymające pieniądze maksymalnie stu osób (multimilionerów i miliarderów). Przykładowo hedge fund Armajaro wykupił w 2010 roku 7 procent światowej podaży kakao, zatrzymując je w magazynie i czekając na wzrost wartości. Właśnie spekulacja była przyczyną olbrzymich wahań cen ropy naftowej w latach 2007–2011. Jest tajemnicą poliszynela, iż ten dział londyńskiej giełdy towarowej jest całkowicie zdominowany przez koncern naftowy British Petroleum (BP) oraz bank inwestycyjny Morgan Stanley.

Oblicza się, iż około 80–90% handlu na giełdzie ICE ma charakter czysto spekulacyjny. Dla zwykłych obywateli gry wielkich finansistów obliczone na wzrost lub spadek towarowych instrumentów pochodnych mogą się przerodzić w wyższe lub niższe ceny energii i surowców oraz żywności, dotykając całych gospodarek i społeczeństw, czego przykładem były protesty przeciw cenom żywności i oleju opałowego w świecie arabskim w 2011 roku.

Kryzys i co dalej?

Światowy kryzys gospodarczo-finansowy spowodowany wypadkami na rynku derywatów w 2008 r. spotęgował niebezpieczne trendy ostatnich dekad. Spore części złego długu instytucji finansowych zostały uspołecznione przez rządy i banki centralne. Jednak wielkie kasyno nie zatrzymało się. Nieustająca potrzeba gonienia za zyskiem i redukowania ryzyka własnej implozji skłaniają spekulantów do ataków na instrumenty dłużne takich krajów jak Grecja czy Hiszpania. Do ataku użyte zostały swapy ryzyka kredytowego (CDS), które sam George Soros nazwał polisą na czyjeś życie połączoną z licencją na zabijanie. W interesie niektórych banków było podniesienie ceny długu państw i sprowadzenie ich na kolana. Po raz pierwszy obywatele starej Europy mieli okazję obserwować w całej okazałości metody Międzynarodowego Funduszu Walutowego, wypróbowane dotychczas w innych, odległych częściach świata. Przecenienie roli długu państwa przerodziło się w obsesję cięć budżetowych, prowadzącą do recesji.

Przełamanie silnie zakorzenionych podstaw neoliberalizmu wymagać będzie wiele wysiłku, ale nie jest niemożliwe. Neoliberalizm oparty jest bowiem na fałszywym postrzeganiu państwa i społeczeństwa oraz błędnej doktrynie ekonomicznej. Lata 2008–2013 stały się okresem niezwykłego eksperymentu, któremu poddano całe narody – niektóre w większym wymiarze niż inne. Chociaż teoria głoszona przez neoliberalnych ekonomistów jest sama w sobie słaba, a doświadczenia Wielkiego Kryzysu stoją z nią w sprzeczności, to dla laika niezorientowanego w historii gospodarczej mitologia wolnorynkowców może brzmieć przekonywająco. Dopiero empiryczne doświadczenie przeprowadzone na żywym organizmie narodów pokazuje wyrwanym ze snu społeczeństwom, jak wielkim kłamstwem i apologią plutokracji podszyta jest współczesna myśl neoliberalna: polityka cięć oszczędnościowych zubaża społeczeństwo, a służy elicie finansjery. Straszący przed wielkim długiem i zalecający zaciskanie pasa ekonomiści są niewiarygodni. Była to bolesna lekcja do odrobienia – ważne, żeby nie poszła na marne.

Absolutnym priorytetem przy wychodzeniu z kryzysu powinien być powrót do regulacji z okresu Nowego Ładu i złotej ery powojennej Europy. Przywrócenie Rooseveltowskich ustaw odcięłoby wielką bańkę wirtualnych zobowiązań od realnej gospodarki, czyniąc je niebyłymi ze względu na brak możliwości otrzymania wsparcia państwa przez finansjerę spekulacyjną. Odrzucone muszą być również aksjomaty szkodliwości jakiegokolwiek długu państwa i nieinterwencji w kursy walutowe czy strukturę gospodarki (poprzez np. subwencje). Należy przywrócić właściwy, prorozwojowy model systemu kredytowego. Kraje znacząco powyżej poziomu bezrobocia z okresu Złotej Ery powinny prowadzić politykę fiskalną stymulującą popyt, opartą na tradycyjnych cywilizacyjnych funkcjach państwa, oraz politykę innowacyjną/strukturalną – zarówno dzięki inwestycjom w naukę, jak też systemom zachęt dla przedsiębiorców. W obszarach uznanych za ważne i uzasadnione z punktu widzenia długotrwałego interesu państw ważne jest również podejmowanie wieloletnich projektów rozwojowych – infrastrukturalnych, opartych na rodzimym przemyśle.

Mały sens Wielkiego Społeczeństwa

przez Andy Gregg | piątek 26 lipca 2013 | Lato 2013

Koncepcja Big Society (Wielkiego Społeczeństwa) była dominującym tematem w wypowiedziach Davida Camerona oraz jego zwolenników przed brytyjskimi wyborami w maju 2010 roku. Próbowano ją definiować na różne sposoby, tak by stała się łatwiejsza do zrozumienia i bardziej konkretna, ale działaniom tym zupełnie zabrakło spójności. Na pojęcie to składać się mają następujące elementy:

• „reforma” systemu świadczeń publicznych – prywatyzacja sektora publicznego i wprowadzenie systemu nieodpłatnej pracy ochotniczej,
• decentralizacja – przekazywanie władzy społecznościom lokalnym,
• rozwój wolontariatu,
• upublicznianie informacji rządowych oraz minimalizowanie biurokracji związanej z regulacjami, odchodzenie od kultury laburzystów nastawionej na osiągnięcie celu,
• wspieranie organizacji charytatywnych, przedsiębiorstw społecznych oraz spółdzielni.

Zwolennicy Big Society opisują tę inicjatywę jako progresywną i innowacyjną strategię, która polega na upodmiotowieniu społeczności, redystrybucji władzy oraz na wychowywaniu w kulturze wolontariatu. Jest to rządowa wizja społeczeństwa, w którym wolontariat i poczucie wspólnoty stają się stanem naturalnym.

Big Society Network opisuje swoje działanie jako napędzane złością i frustracją związanymi zarówno z poczynaniami City, jak i Westminsteru oraz z poczuciem bezradności i niemożnością wprowadzenia zmian. Zazwyczaj jesteśmy anonimowymi podatnikami i nie mamy tak naprawdę pojęcia, jak wydawane są nasze pieniądze. Większość z nas stara się być dobrymi obywatelami, ale wydaje nam się, że mamy znikomy wpływ na to, co się dzieje wokół nas.

Istnieje szereg paradoksów związanych z pojęciem Big Society. W okresie powyborczym w 2010 r., po co najmniej czterech próbach wprowadzenia inicjatywy w życie, niewiele osób rozumie lepiej, czym ta koncepcja jest, niż wtedy, gdy Cameron zaczął promować tę dziwną mieszaninę idei „czerwonych torysów”. Mianowany „carem Big Society” Lord Nat Wei zrezygnował z tego „stanowiska” w śmiesznych okolicznościach, stwierdzając, że nie może sobie pozwolić na dalszy wolontariat. Lokalne władze czterech pilotażowych ośrodków borykały się z różnymi problemami związanymi z wdrożeniem Big Society, a Liverpool (jedyny ośrodek miejski, w dodatku najbiedniejszy ze wszystkich czterech) wycofał się z powodu skali cięć budżetowych na poziomie lokalnym. Projekt polityczny, który jest tak rozmyty, często niedorzeczny, a wręcz nieuczciwy, jak Big Society, w normalnych warunkach z pewnością wylądowałby na śmietniku historii. Wobec tego warto zastanowić się, dlaczego ta koncepcja jest tak zadziwiająco odporna i dlaczego Cameron jest tak bardzo przekonany, że Big Society pozwoli mu na jednoczesne ocieplenie wizerunku Partii Konserwatywnej oraz na atak na sektor publiczny i ludzi biednych – atak bardziej radykalny niż ten, który przeprowadziła Margaret Thatcher.

Analizę Big Society warto rozpocząć od przedstawienia paradoksów z nim związanych. Następnie porównam go z bardziej kompleksową, radykalną i dalej idącą koncepcją, która miała odmienić relacje między państwem a obywatelem. Chodzi tu o Great Society, przedstawioną w latach 60. przez amerykańskiego prezydenta Johnsona.

Big Society jako zorganizowany chaos

W artykule opublikowanym 28 grudnia 2010 r. w „The Telegraph” Michael Gove przyrównał podejście rządu brytyjskiego do urzeczywistnienia Big Society do maoizmu. Była to aluzja do „rewolucyjnych” zmian, które planowała partia rządząca. Gove trafił w sedno. Big Society to zdecydowanie ruch rewolucyjny, który wyrósł na terenach wiejskich – chodzi tu jednak bardziej o angielskie hrabstwo Oxfordshire oglądane z perspektywy krótkiego spaceru niż o chińską prowincję Hunan po Długim Marszu – do tego należy dodać niechęć do miejskich intelektualistów oraz nostalgię za prostym życiem i poczuciem wspólnoty.

Eric Pickles, minister do spraw samorządów lokalnych w rządzie Camerona, nie pozostawia żadnych wątpliwości co do charakteru wprowadzanych zmian: Zamierzamy wstrząsnąć równowagą sił w kraju. Mamy zamiar zmienić charakter konstytucji. Nie powinniście wątpić w nasze zaangażowanie na rzecz decentralizacji. Być może nie wyglądam na rewolucjonistę, ale właśnie tutaj zaczyna się rewolucja.

Nick Boles, konserwatywny deputowany z okręgu Grantham i Stamford oraz gorący zwolennik Camerona, w swojej książce „Which Way’s Up: the Future for Coalition Britain and How to Get There” opisuje koncepcję radykalnej decentralizacji, której celem ma być likwidowanie biurokracji rządowej przynoszącej największe straty. Następnie ubarwia on tę teorię, mówiąc o wstrzyknięciu pewnej formy chaosu do lokalnych społeczności. Francis Maude, minister odpowiedzialny za Big Society, obiecał przyszłość pełną chaosu i nieporządku. O co tu, do licha, chodzi?

Oni wcale nie chcą tego doprecyzować

Cameronowi oraz innym czołowym zwolennikom Big Society w rządzie nie udało się do tej pory określić, co to pojęcie tak naprawdę oznacza. Jego filozoficzna podbudowa (za którymi stoją Phillip Blond i think tank ResPublica) jest równie rozmyta.

Prawdziwą zaletą koncepcji jest to, że nie można jej dookreślić, a przez to wiąże się z nią wiele stereotypów i w praktyce można pod nią podczepić wiele sprzecznych pomysłów. Jest jak budyń: kusząco słodki, a więc na pewno ci zaszkodzi, może przybrać niemal każdy kształt i co najważniejsze – cały czas się trzęsie. Taka ogólnikowość nie jest przypadkowa. Koncepcja ta staje w opozycji do kultury laburzystów, która nastawiona jest na odgórne ustalanie celów oraz planowanie i różne regulacje. Kolejną zaletą niesprecyzowania Big Society jest to, że na skutki cięć budżetowych oraz rosnące nierówności społeczne nie patrzy się srogim statystycznym okiem. Trudno więc ocenić, na czym miałby polegać sukces Big Society. Pozbawione sensu są też pytania, jak miałoby wyglądać to „wielkie” społeczeństwo. Ewentualny sukces tej inicjatywy ma więc raczej być czymś, co się „czuje”, a nie widzi. Wskaźniki „nie do zmierzenia” – takie jak spójność społeczna czy kapitał społeczny – są niekiedy przywoływane, żeby odpowiedzieć na powyższe pytanie, ale niczego nie wyjaśniają.

Torysi zdystansowali się od polityki New Labour, którą uważają za odgórną, biurokratyczną i etatystyczną. Konserwatyści nie przykładają wagi do mierzenia postępów w osiąganiu celów, a ponadto zlikwidowali wiele niezależnych od rządu instytucji publicznych (tzw. quango oraz NDPB), których zadaniem było analizowanie różnych aspektów życia społecznego. Przykładowo Departament ds. Społeczności i Władz Lokalnych oświadczył, że zaprzestaje zbierać dane od pracowników socjalnych. Na stronie internetowej czytamy, że chce on zredukować liczbę czasochłonnych i kosztownych wymogów sprawozdawczych nakładanych na władze lokalne przez rząd centralny. Może to mieć katastrofalne skutki dla słabszych – ale nie będzie już można zmierzyć, jak bardzo katastrofalne.

Takie podejście jest zaskakujące. W zeszłym roku media opisywały wiele przykładów kontraktów uzależnionych od rezultatów – organizacje społeczne musiały prezentować dane, z których wynika, w jakim stopniu ich działalność zmienia rzeczywistość. David Cameron przedstawił ponadto pomysły na zmierzenie dobrego samopoczucia narodu i opowiedział się za łatwym dostępem do informacji publicznej. Wszystko to wymaga od organizacji społecznych pozyskiwania i analizy danych.

Najbardziej niepokojące pośród tych prób deregulacji są jednak zamachy na zasadę równości oraz Komisję ds. Równości i Praw Człowieka (Equalities and Human Rights Commission). Idea „równości” miała ogromne znaczenie dla poprawy jakości życia w Wielkiej Brytanii, szczególnie grup dyskryminowanych. Stanęła teraz przed dużym wyzwaniem, zwłaszcza że atakowana jest również multikulturowość. Obecnie promuje się bardziej ogólne i indywidualistyczne pojęcie „sprawiedliwości”: „to niesprawiedliwe, że muszę płacić wyższe podatki, żeby ktoś mógł posłać swoje dzieci na studia”. Idea sprawiedliwości jest kluczowym elementem szerszego ataku na solidarność oraz spójność społeczną. Bogaci mogą teraz lepiej dbać o swoje, a ci, których nie stać na korzystanie z usług sektora prywatnego, zawsze przecież mogą się powiesić…

Liderzy „czerwonych torysów” Phillip Blond oraz John Milbank twierdzą, że połączenie doktryny torysów z tradycyjnymi ideami lewicy to jedyny sposób na zbudowanie prawdziwie egalitarnego społeczeństwa. Ich odpowiedzią na raport Narodowego Panelu ds. Równości (National Equality Panel) było zakwestionowanie podstaw idei „równości szans”. Według nich retoryka egalitarnej szansy sprawia, że w odniesieniu do osób, które nie odnoszą sukcesu, używa się określenia porażka. Taka pogarda wzmacnia nierówności. Autorzy nie przedstawiają żadnych argumentów na poparcie swoich teorii, a następnie formułują dziwne twierdzenie, że równość szans jest… jak rynek pozbawiony zasad moralnych lub jak merytokracja bez zasług. Następnie wspominają o „cnocie” jako swojej kluczowej idei – ale nie są w stanie wyjaśnić, co przez to rozumieją: […] im bardziej staramy się połączyć prestiż społeczny i ekonomiczny z pojęciem cnoty, tym większe możemy mieć nadzieje na pojawienie się dobrych liderów w dziedzinie polityki i finansów, którzy będą się kierowali współczuciem i uczciwością (No equality in opportunity, „The Guardian”z 28.01.2010 r.).

Bardzo pokrętna argumentacja. Autorzy zapomnieli również, że to właśnie „władcom wszechświata”, którzy zniszczyli ostatnio naszą gospodarkę i pogrążyli ją w kryzysie, najskuteczniej udaje się łączyć bogactwa, które posiadają – pozycję społeczną i ekonomiczną – z własnym pojęciem cnoty. Przecież „chciwość jest dobra”. Zamiast stawić czoła temu przeświadczeniu, „czerwoni torysi” zdają się hołubić tę „hierarchię wspaniałości”, która jest zaskakująco podobna do struktury klasowej w Wielkiej Brytanii.

Big Society teoretycznie ma służyć lokalnym zbiorowościom i społeczeństwu, ale w rzeczywistości koncepcja ta bardziej dotyczy pojedynczych jednostek oraz ich rodzin. Nat Wei stwierdził, że w Big Society chodzi głównie o upodmiotowienie obywateli, a największym wyzwaniem dla tej idei będzie rzeczywiste przekazanie władzy i kontroli zwykłym obywatelom. Jednak w tym samym czasie, wraz z wprowadzaniem Big Society, likwiduje się te elementy aparatu państwowego i systemu socjalnego, których zadaniem jest redystrybucja władzy i zasobów między bogatymi i biednymi. Dlatego warto zapytać, kto tak naprawdę skorzysta na tych zmianach. Zdecydowanie nie najubożsi i osoby zepchnięte na margines, których do tej pory chroniło równościowe prawo i system zabezpieczeń społecznych. Nie będzie to również sprzyjało osobom korzystającym z usług sektora publicznego, których nie stać na prywatne alternatywy.

Big Society jest ugrzecznioną wersją Tea Party, która zdobyła popularność w Stanach Zjednoczonych. Wychodzi z tego samego założenia: prywatne = dobre, publiczne = złe. Zakłada również, że jesteśmy wolni tylko wtedy, gdy konkurujemy między sobą w ramach wolnego rynku. W związku z tym wszystkie regulacje są złe, bo kojarzone z socjalizmem. Takie podejście dalekie jest od stworzenia „wielkiego społeczeństwa”. Stanowi raczej receptę na wojnę wszystkich ze wszystkimi – straszliwą dystopię w stylu Hobbesa.

To już się dzieje

Jeśli obecny w doktrynie Big Society „aktywny udział obywateli” rzeczywiście cokolwiek znaczy, to robimy to od dawna. Aktywność społeczna i wolontariat na rzecz lokalnych społeczności nie są niczym nowym. Społeczeństwo obywatelskie jest w Wielkiej Brytanii rozwinięte bardziej niż gdziekolwiek indziej na świecie. Jednak według „czerwonych torysów” i zwolenników Big Society społeczeństwo obywatelskie zostało przywłaszczone i zagrożone przez państwo, mające jakoby zbyt dużo wpływów, a także przez agresywny rynek. Twierdzę, że niektóre z założeń Big Society mogą być szkodliwe dla niezależności społeczeństwa obywatelskiego – pomimo zapewnień, że to Big Society ma stać na straży owej niezależności.

Tysiące organizacji społecznych działają obecnie na poziomie lokalnym. Big Society oraz cięcia budżetowe sprawią raczej, że staną się one mniej aktywne. Wiele organizacji społecznych traci bowiem znaczną część funduszy, co prowadzi do kolejnego paradoksu: Big Society = duże cięcia = słabsze społeczeństwo obywatelskie.

W przypadku Big Society chodzi o stworzenie ideologicznej obrony przed tymi, którzy protestują przeciwko cięciom w sektorze publicznym na poziomach lokalnym, regionalnym i krajowym. Mimo retoryki mówiącej, że Big Society wpłynie na polepszenie kondycji małych, lokalnych organizacji społecznych, wszystko wskazuje na to, że w związku z ograniczaniem wydatków przez władze lokalne i różne agencje zaczną występować masowe cięcia w sektorze pozarządowym. Wśród uczestników protestów przeciwko cięciom w budżecie są liczne organizacje obywatelskie. Istnieje wiele dowodów na to, że rząd konserwatystów i liberalnych demokratów jest dużo mniej tolerancyjny wobec nieposłuszeństwa wśród organizacji obywatelskich niż rząd laburzystów. Wielu członków parlamentu z ramienia Partii Pracy wywodzi się z sektora społecznego. Po prawie dwóch dekadach prac nad polepszeniem relacji z tym sektorem i stworzeniem odpowiednich ram prawnych zaczęto rozumieć potrzebę jego niezależności, a także dopuszczalność protestu (gdy to konieczne) przeciwko władzom lokalnym i krajowym, nawet jeśli to właśnie one wspierają organizacje finansowo. Relacja ta rozwinęła się podczas rządów Blaira i Browna i została przypieczętowana porozumieniem o nazwie „Compact”, zawartym pomiędzy rządem a sektorem społecznym. Nie wiadomo nic, żeby rząd torysów rozumiał tę kwestię w podobny sposób. Jedną z wielu instytucji, które zostały zlikwidowane podczas reform organizacji pozarządowych, była Compact Commission – nadzorująca funkcjonowanie porozumienia „Compact” i uprawniona do interwencji, gdyby doszło do jego naruszenia na szczeblach krajowym, regionalnym lub lokalnym.

W związku z cięciami w budżecie oraz wzrastającą liczbą organizacji przypartych do muru bardzo prawdopodobne jest, że pozostałe średnie i duże organizacje będą w coraz większym stopniu neutralizowane przez rząd lub sektor prywatny. Jest to zupełnym zaprzeczeniem idei silnego i niezależnego społeczeństwa obywatelskiego, na którym rzekomo zależy architektom Big Society.

Wielkie Społeczeństwo = wielkie kontrakty

Francis Maude i Lord Nat Wei, czołowi rzecznicy Big Society, przekonują, że przeobrażenia, które pociągnie za sobą realizacja idei Big Society, będą najbardziej korzystne na poziomach lokalnym i sąsiedzkim. Francis Maude twierdzi, że to właśnie w tej „mikroskopijnej” przestrzeni nastąpią zmiany. Wielu zinterpretowało to jako obietnicę wsparcia dla małych organizacji społecznych. Jednak w rzeczywistości jest to dalekie od prawdy. Skonsolidowane kontrakty na usługi publiczne oznaczają, że dla wielu organizacji obywatelskich będą one zbyt duże, żeby do nich przystąpić. Nie ma to nic wspólnego ze wspomnianą „mikroskopijnością”. Duże kontrakty trafiają zazwyczaj do sektora prywatnego, do firm takich jak Serco, Veolia, A4E, Arriva itp., a nie do organizacji społecznych, których rola zostaje zredukowana do podwykonawców. Spośród przetargów ogłoszonych w kwietniu 2010 r. w ramach Programu Pracy (Work Programme) tylko jeden wygrała organizacja społeczna. Płatność uzależniona od rezultatów będzie również sprzyjać większym podmiotom z sektora prywatnego, a nie mniejszym z sektora społecznego, które nie mają pokaźnych rezerw pieniędzy i nie są w stanie czekać miesiącami na zapłatę ani prowadzić działań finansowych, które umożliwią im wygranie przetargu.

Wszystko to wpłynie na relacje pomiędzy sektorami społecznym, państwowym i prywatnym. W czasach rządów New Labour władze lokalne oraz inne instytucje zapewniały niezależność organizacji obywatelskich, którym zlecały jakieś działania lub które finansowały. Stosunki te były regulowane przez wspomniane porozumienie „Compact”, które doceniało rolę organizacji społecznych jako instytucji strażniczych i „krytycznych przyjaciół”. Jest mało prawdopodobne, że firma Serco czy Group 4 będą się wykazywać podobną wyrozumiałością wobec organizacji-podwykonawców, skoro reprezentując swoich klientów, są wymagające tylko pod kątem komercyjnym. Niezależność wielu organizacji sektora społecznego jest zatem zagrożona, a możliwość powiedzenia prawdy podmiotom stojącym ponad nimi będzie najprawdopodobniej dużo bardziej ograniczona niż w ostatnich latach.

Big Society = mała Anglia

Big Society to nostalgiczne i sielskie spojrzenie na społeczeństwo. David Cameron wyjaśniał, że na pomysł wpadł w ogrodzie swojego ojca w Witney, małym miasteczku w hrabstwie Oxfordshire. Na pilotażowe obszary wybrano Liverpool, Merseyside (wycofało się z projektu w lutym 2011 r.), Eden, Cumbrię, Sutton, Greater London, Windsor, Maidenhead i Berkshire.

Z wyjątkiem Liverpoolu wybrane obszary są jednymi z najlepiej prosperujących w Wielkiej Brytanii terenów podmiejskich i wiejskich. W kilka miesięcy po ogłoszeniu ich uczestnictwa w programie Big Society jednostki koordynujące działanie organizacji społecznych w trzech z nich zgłosiły, że władze lokalne nie nawiązały z nimi żadnego kontaktu. W rzeczywistości bowiem poczyniono niewiele starań, by sektor społeczny miał swój praktyczny udział w realizowaniu planu Big Society. Jednak rząd polecił wszystkim większym instytucjom będącym partnerami strategicznymi Biura Społeczeństwa Obywatelskiego (Office of Civil Society), aby promowały i wspierały ideę Big Society.

Wyobrażam sobie, że Big Society może działać w miejscach takich jak Eden, Sutton, Windsor czy w Witney – moja matka, podobnie jak ojciec Camerona, mieszka w tym miasteczku. Jeśli Rada Hrabstwa Zachodniego Oxfordshire (West Oxfordshire Council) zdecyduje np. o zamknięciu lokalnej biblioteki, to jest bardzo prawdopodobne, że znalazłaby się tam grupa wolontariuszy, którzy chcieliby ją poprowadzić przez kilka miesięcy za darmo. Nie wyobrażam sobie jednak takiej sytuacji w Wigan, Warrington, Walthamstow czy Watford.

Zdaje się jednak, że założenia Big Society nie działają nawet w Witney – okazało się bowiem, że Młodzieżowemu Ośrodkowi Kultury w tym miasteczku grozi zamknięcie z powodu dużego spadku liczby wpłat od darczyńców oraz cięć w budżecie lokalnym.

Nostalgia nie jest dobrym doradcą

W założeniach Big Society można zauważyć nie tylko elementy „maoistowskie”, ale również wątki anarchistyczne i leninowskie (cała władza w ręce parafii¹). Zarówno „czerwoni torysi”, jak i ich nowsze (i równie niespójne) lustrzane odbicie – „niebiescy labourzyści” odwołują się do głęboko zakorzenionej nostalgii za Anglią „sprzed upadku”. Obie grupy nawiązują do czasów sprzed powstania państwa opiekuńczego oraz „biurokratycznej i etatystycznej” Narodowej Służby Zdrowia (NHS).

Społeczeństwo opisane przez Phillipa Blonda może wyglądać podobnie do tego zamieszkującego Ambridge, w którym zakonnice w porannej mgle jadą rowerem do kościoła, jak w słynnej wypowiedzi Johna Majora cytującego George’a Orwella. Phillip Blond wyraźnie tęskni za takim obliczem Anglii, które zniknęło wraz z ekspansją rewolucji przemysłowej. Blond uważa się za krytyka sekularyzacji oraz współczesnego państwa. Jest on autorem pochwał na temat horyzontalnego i komunalnego porządku społecznego na wzór średniowieczny, którego ucieleśnieniem jest Kościół, ale w którym jest również miejsce dla cechów i sielskich społeczności rolniczych. Niestety – zdaniem Blonda – ten idealny układ społeczny został zniszczony poprzez wzrost władzy monarchów i państwa. Poglądy Blonda można podsumować słowami „pochwała feudalizmu” lub jak w artykule opublikowanym w „The Independent”(25.01.2009): powrót do średniowiecza. Jest to zdecydowanie zbyt daleko idąca nostalgia.

Według Blonda najważniejszym lekarstwem na złamaną Wielką Brytanię są rodzina i małżeństwo, które mają zasadnicze znaczenie dla zdrowia narodu. Uważa on również, że wycofanie się państwa i przekazanie środków finansowych klasie średniej oraz biednym to najlepsze rozwiązanie problemu. W tekście z „The Evening Standard” (30.06.2011) Blond rozmawiając z Alison Roberts, stwierdza, że wprowadzanie w życie założeń Big Society nie powiodło się, ponieważ rząd nie podszedł do sprawy dostatecznie radykalnie. Według niego nie chodzi o wolontariat ani filantropię, ale o zmianę polityki wobec obywateli znajdujących się na najniższym szczeblu drabiny społecznej. Sugeruje on również, że wewnętrzne spory w rządzie, olbrzymie cięcia budżetowe oraz niezrozumienie przez torysów celów Big Society prowadzą do wzrostu niespójności całego programu. Blond zdaje się jednak nie zauważać, jak bardzo odporna jest Partia Konserwatywna na wszelkie próby wprowadzenia ochrony ludzi ubogich. Nie rozumie również, jak bardzo nęcące mogą się wydać torysom niektóre z jego poglądów nawiązujące do arkadyjskiej wizji „Merrie England”, przy ich jednoczesnej dezaprobacie dla radykalnej zmiany status quo.

Zamiast „horyzontalnego porządku społecznego” nostalgiczne wyobrażenia Blonda – w których pojawiają się cechy, towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych oraz spółdzielnie – ostatecznie oznaczają powrót do systemu klasowego, znajdującego odzwierciedlenie w anglikańskiej pieśni: Bogacz w swoim zamku, biedak u jego bram – Bóg stworzył ich, wysoko lub nisko, odmienne dobra dając im.

Niebezpieczeństwa lokalizmu

W jednym z artykułów w „The Observer”(19.12.2010) wyjaśniono, dlaczego rządowa polityka lokalizmu przyniesie kłopoty. Przypomniano tam, że według wspomnianego Erica Pickelsa społeczeństwo to harmonijna jedność, dzieląca te same nadzieje i dążąca do tych samych celów, w której pojawiające się różnice zdań są rozwiązywane w cywilizowany sposób. Rzeczywistość jest jednak daleka od takiej wizji. Istnieją spory, gorycz, a także ekscentryczne decyzje, gdy lokalne społeczności (parafie, wioski) same mogą tworzyć plany zagospodarowania oraz przedstawiać lub wetować plany inwestycyjne na danym obszarze. Jest to podejście w stylu „nie w moim ogródku”, a taki rodzaj polityki powinien nazywać się raczej „atomizacją” – nie „lokalizmem”. Bez równoważącej presji rządu, dzięki której pod uwagę będą brane również inne interesy, chaos jest gwarantowany. Oczywiście rząd zapewnia, że „chaos” to pozytywny efekt założeń Big Society. Jest to konieczny produkt uboczny ideologicznej desperacji rządzących, aby zniszczyć tyle struktur państwowych, ile tylko się da. Mamy tu do czynienia z loterią, w której bogate obszary świetnie prosperują, a biedne idą na dno.

Nostalgia może mieć też fatalne skutki w przypadku złego planowania społecznego. Jest to kolejny dowód na to, że należy „uważać na swoje pragnienia”. Lokalizm może łatwo przemienić się w zaściankowość, podobnie jak od pojęcia społeczności można łatwo przejść do komunalizmu, a to oznacza walki między plemionami, wojnę wszystkich przeciwko wszystkim. Tylko aktywne instytucje państwowe (współpracujące ze społeczeństwem obywatelskim) mogą zapewnić przeciwwagę, pomoc i fundusze dla najuboższych obszarów – inaczej miejsca takie popadną w ruinę, pociągając za sobą wszystko inne. Niektóre obszary Stanów Zjednoczonych znalazły się już w takim krytycznym położeniu. Dobre intencje Blonda (jeżeli rzeczywiście o takich można mówić) sprawią, że podobne piekło może rozpętać się również w Wielkiej Brytanii. Jedynie państwo może zapewnić stosowne regulacje i redystrybucję zasobów z obszarów bogactwa do obszarów ubóstwa. Bez takiej strategicznej interwencji może nastąpić niebezpieczna atomizacja, która wprowadzi podziały pomiędzy poszczególnymi obszarami i sprawi, że te najbiedniejsze będą musiały rywalizować między sobą oraz z tymi bogatszymi. W takim ujęciu podejście Blonda przypomina anarchię.

Ideologia czy sposób na uniknięcie ideologii?

W dążeniu do ograniczenia deficytu budżetowego rząd w ciągu zaledwie 4 lat przeprowadził olbrzymie cięcia i poddał Wielką Brytanię drugiej terapii szokowej, której nie zdążyła przeforsować Thatcher. Wprowadzając zmiany, rząd stara się zniszczyć resztki solidarności, która nadal istnieje w naszej kulturze politycznej, oraz zastąpić ją wynędzniałym pojęciem „wspólnoty”.

Big Society to sposób torysów na wykorzystanie „wspólnoty” (włączając w to organizacje społeczne) do demontażu państwa opiekuńczego. Dzieje się to poprzez nakłonienie organizacji trzeciego sektora do przyłączenia się do sektora prywatnego w nakręcaniu szaleństwa, gdy Narodowa Służba Zdrowia (NHS) oraz inne usługi publiczne są prywatyzowane po najniższych cenach. Ponadto organizacje społeczne używane są jako zasłona dymna, aby cały proces rozgrabiania prawdziwego kapitału społecznego – państwa opiekuńczego – wyglądał na przyjemny i ludzki, a nie egoistyczny i destrukcyjny.

Jedną z konsekwencji używania słowa „wspólnota” w sposób niejasny i niejednoznaczny jest to, że zarówno New Labour, jak i torysi posługują się nim jako pojęciem przeciwstawnym wobec świadczeń publicznych i państwowych. Komercjalizacja coraz większej liczby usług publicznych przebiega w tak zaskakującym tempie, że brakuje nam nawet odpowiedniego słownictwa, aby opisać, co się wokół nas dzieje. Jest to bardzo niebezpieczne dla całej lewicy, ale sami też jesteśmy sobie winni – w sposób nieprzemyślany doprowadziliśmy do fetyszyzacji pojęcia wspólnoty. Sektor społeczny miał niewiele do powiedzenia również wtedy, gdy Nowa Partia Pracy używała tego słowa, żeby ukryć atak na usługi publiczne. Istnieje poważne niebezpieczeństwo, że Rady Spółdzielcze² będą ostatecznie zrzucać odpowiedzialność na mieszkańców, a nie wzmacniać ich zaangażowanie w model wzajemnego świadczenia usług, który rzeczywiście zaspokaja różne lokalne potrzeby i buduje prawdziwie inkluzywną solidarność, a nie enigmatyczne poczucie wspólnoty.

Związane z Big Society pojęcia takie jak „wybór”, „sprawiedliwość” i „wspólnota” wyglądają na zwyczajne, zdroworozsądkowe i przyjemne. W rzeczywistości mają jednak głębokie znaczenie ideologiczne i niosą niebezpieczne konsekwencje. Im silniejszy atak na sektor publiczny – bez względu na to, czy odbędzie się poprzez bezpośrednią prywatyzację, wprowadzenie wolontariatu czy rezygnację z usług sektora publicznego przez klasę średnią i wyższą – tym bardziej nierówne i niesprawiedliwe stanie się społeczeństwo. Odwoływanie się do poczucia wspólnoty i lokalizmu, a także samo pojęcie Big Society, to zasłony dymne, których używa się do zamaskowania tego procesu.

W rzeczywistości Big Society jest odzwierciedleniem atomizacji naszego społeczeństwa. Państwo oraz władze lokalne muszą być utrzymane w stanie względnej równowagi. O ile prawdą jest, że wiele aspektów państwa było nadmiernie scentralizowanych podczas rządów New Labour, o tyle zbyt radykalne odwrócenie tej sytuacji może doprowadzić do zniszczenia skutecznych mechanizmów pozwalających na sprawiedliwą (re)dystrybucję pomiędzy bogatymi i ubogimi – zarówno na poziomie rodzin, lokalnym, jak i regionalnym.

Torysi i liberalni demokraci zdołali rozpowszechnić pojęcie wspólnoty, aby móc skutecznie przeprowadzić bezpośredni atak na państwo i społeczeństwo. Pojęcie wspólnoty, które starają się narzucić i które uważają za rodzaj aktywizmu opartego na zaangażowaniu i wolontariacie, jest czymś, co w rzeczywistości może sprawdzić się w Witney lub na Notting Hill. Jednak w miejscach takich jak Hackney, Tower Hamlets, Worthington czy Wigan pomysły takie będą postrzegane jako kiepski żart klasy średniej – ze względu na cięcia w świadczeniach lokalnych, od których zależni są ludzie ubodzy (zarówno jako klienci, jak i pracownicy), przy jednoczesnym nakłanianiu ich do wykonywania tej pracy nieodpłatnie. Wszystko to jest niewiele lepsze od hołubionej „straży sąsiedzkiej” i tak naprawdę służy zamaskowaniu procederu wycofywania funduszy i usług publicznych z najbiedniejszych okolic. Jedynym przejawem spójności społecznej, jakiego architekci Big Society na pewno nie chcą wywołać, są zbiorowe działania, które ludzie podejmą w miejscach pracy i zamieszkania, gdy zorientują się, że mają do czynienia z nonsensem i oszustwem.

Big Society końcem państwa opiekuńczego?

Na pierwszy rzut oka założenia Big Society mogą przypominać założenia Great Society – planu amerykańskiego prezydenta Johnsona z lat 60., mającego na celu walkę z ubóstwem w miastach i dyskryminacją rasową. Jasne jest jednak, że mamy do czynienia z czymś zupełnie innym. Na każdym poziomie idealizm USA lat 60. oraz brytyjskiego państwa opiekuńczego z lat 40. zostaje w przypadku Big Society zastąpiony przez coś zupełnie przeciwnego – zarówno w odniesieniu do sprawiedliwości, dystrybucji dochodów, równości płciowej i rasowej, inwestowania w sztukę i naukę, dostępu do porad prawnych, jak i wydatków na służbę zdrowia, edukację itd.

Great Society było pomysłem ambitnym i częściowo udanym, który miał na celu wyciągnięcie Stanów Zjednoczonych z sytuacji groźnego załamania poprzez walkę z nierównością i stymulowanie popytu. Wydatki na szkolnictwo i inne przedsięwzięcia publiczne były kluczowym elementem we wczesnych latach funkcjonowania państwa opiekuńczego – podobnie działo się w latach 60. w Stanach Zjednoczonych. Kontrastują z tym dzisiejsze wstrzymanie przez rząd koalicyjny wydatków na budynki szkolne oraz odmowa wspierania ośrodków przemysłowych będących źródłem zatrudnienia (takich jak Forgemasters w Sheffield). Państwo opiekuńcze, a w szczególności Narodowa Służba Zdrowia (NHS), powstały w czasach, gdy zadłużenie państwowe było na poziomie podobnym do dzisiejszego. Służba zdrowia w Stanach Zjednoczonych (Medicare i Medicaid), mimo że nie działa perfekcyjnie, została stworzona jako sieć zabezpieczająca osoby starsze i ubogie i była kluczowym elementem założeń Great Society. Dla odmiany rząd koalicyjny rozbija fundamenty Narodowej Służby Zdrowia – mimo swojej przedwyborczej obietnicy, że nie będzie więcej rewolucyjnych zmian w tej sferze. Dostęp do wymiaru sprawiedliwości dla wszystkich był kolejnym założeniem państwa opiekuńczego. Zapewnienie pomocy prawnej dla najuboższych było częścią „Wojny z ubóstwem”, prowadzonej przez prezydenta Johnsona w Stanach Zjednoczonych. Aktualnie w Wielkiej Brytanii obserwujemy ostateczny upadek Społecznej Pomocy Prawnej (Civil Legal Aid) oraz cięcia w świadczeniach socjalnych i mieszkaniowych, które można opisać jako „Wojnę z ubogimi”. Nawet inwestycje przeprowadzone w USA w latach 60. na rzecz kultury kontrastują z cięciami budżetowymi, które rząd konserwatystów i liberalnych demokratów planuje wprowadzić w muzeach, bibliotekach i organizacjach zajmujących się sztuką. Zlikwidowanie Agencji Rozwoju Regionalnego (Regional Development Agencies) oraz organów regulacyjnych, takich jak Komisja Rewizyjna (Audit Commission), sprawi, że wspieranie słabszych regionów i gmin nie będzie już możliwe.

Działania przeprowadzone w USA w latach 60. spowodowały, że ponad połowa Afroamerykanów przestała żyć w ubóstwie. Brytyjska ustawa o stosunkach rasowych (Race Relations Act) z lat 60. była podobna do rozwiązań amerykańskich. W tamtym czasie w Wielkiej Brytanii pojawił się też klimat sprzyjający multikulturowości. Kontrastują z tym założenia Big Society, gdyż nie podjęto żadnych starań, żeby zabezpieczyć kobiety oraz mniejszości etniczne przed utratą zatrudnienia spowodowaną cięciami budżetowymi. Cięcia w Komisji ds. Równości i Praw Człowieka (Equalities and Human Rights Commission) i ciągłe ataki na multikulturowość są częścią nostalgicznego projektu powrotu do Anglii sprzed czasów imigracji – Anglii, która tak naprawdę nigdy nie istniała. Społeczna spójność jest bardzo wątpliwa w takich warunkach. Wystarczy przyjrzeć się pomysłowi na zmianę górnego limitu przyznawania dodatku mieszkaniowego w Londynie, który z pewnością doprowadzi do jeszcze większej społecznej i etnicznej „czystki” w bogatszych częściach Londynu niż ta, do której doszło w związku z aferą „Domy za głosy” („Homes for Votes”)³ w połowie lat 80.

Polityka lokalizmu, choć na pierwszy rzut oka może wyglądać bardzo atrakcyjnie, doprowadzi prawdopodobnie do eskalacji różnic pomiędzy terenami, które świetnie sobie radzą, a tymi, które zostają daleko w tyle w odniesieniu do posiadanych zasobów – bez względu na to, czy jest to kapitał w tradycyjnym rozumieniu, czy też kapitał społeczny. Postulaty na rzecz lokalizmu i upodmiotowienia bez rzeczywistej redystrybucji zasobów to raczej kiepski żart niż prawdziwa polityka. Taki rodzaj komunitaryzmu jest filozoficznym odpowiednikiem tańców ludowych lub zabawy w harcerstwo. Jest to sposób na unikanie prawdziwych problemów związanych z nierównością, dyskryminacją, klasą i wykluczeniem, które nadal są blizną na ciele naszego społeczeństwa. Zdecydowanie nie jest to teoretyczne podłoże, na którym można zbudować sensowną politykę społeczną.

Niekiedy zwolennicy Big Society przedstawiają dziwny i naiwny pogląd, że jeśli wszyscy zbierzemy się razem w lokalnej wspólnocie i będziemy brać udział w festiwalach i innych imprezach okolicznościowych, to różnice klasowe i rasowe znikną w magiczny sposób. Proszę mnie źle nie zrozumieć, nie mam nic przeciwko festiwalom, imprezom ulicznym i kulturalnym jako takim. Nie jestem tylko przekonany, czy poprzez wspólne biesiadowanie będziemy w stanie zbudować kapitał społeczny pozwalający przezwyciężyć różnice w statusie społecznym i wpływie na decyzje, różnice tak bardzo niszczące nasze spękane i nierówne społeczeństwo. Twierdzenie, że społeczeństwo rozdarte przez olbrzymie siły rynkowe można z powrotem zespolić poprzez jedzenie ciasta i wspólną zabawę, jest sztuczką, która ma ogłupić biesiadników. Big Society to chleb i igrzyska XXI wieku.

Tłum. Monika Kwiatkowska

Powyższy tekst pierwotnie ukazał się w zawierającej dwa teksty broszurze Andy’ego Gregga i Mike’a Davisa pt. „The Big Society. The Big Con and the alternative”, dołączonej do pisma „The Chartist”. „The Chartist” to brytyjski dwumiesięcznik propagujący demokratyczny socjalizm, ukazujący się od lat 70. ubiegłego stulecia.

Tytuł pochodzi od redakcji „Nowego Obywatela”. Poczyniono drobne skróty.

Przypisy redakcji:

1. Parish (w dosłownym tłumaczeniu „parafia”) – jednostka samorządu terytorialnego najniższego szczebla, występująca na dużej części obszaru Anglii.
2. Rady Spółdzielcze (Cooperative Councils) to instytucje na szczeblu lokalnym, których celem jest zaspokajanie potrzeb mieszkańców przez podmioty z sektora społecznego.
3. Mianem „homes for votes” („domy za głosy”) określa się skandal, który wybuchł w City of Westminster, jednej z gmin Wielkiego Londynu. Aby zagwarantować sobie zwycięstwo w wyborach lokalnych w 1990 roku, politycy Partii Konserwatywnej – która w poprzednich wyborach do rady City of Westminster zwyciężyła niewielką przewagą głosów – zaczęli prowadzić w okolicy politykę mieszkaniową, mającą na celu pozbycie się osób mogących głosować na inne partie. Przykładowo pozbywano się z okręgu wyborczego osób bezdomnych, studentów i pielęgniarek, a wiele mieszkań komunalnych wystawiono na sprzedaż.