Wojna, jakiej nie znamy

przez Remigiusz Okraska | niedziela 10 grudnia 2023 | opinie

Książek o II wojnie światowej i okupacji są setki. Wydawałoby się, że trudno o coś nowego. Oczywiście w dziedzinie drobiazgowych analiz zapewne czeka jeszcze sporo nowych odkryć, syntez czy interpretacji dokonanych przez historyków. Ale gdy mamy na myśli czytelnika „zwykłego”, nieśledzącego naukowych dyskusji, to białych plam historii drugowojennej zostało raczej niewiele. Szczególnie po zmianie ustrojowej, która pozwoliła opisać szereg tematów, wątków i postaci spychanych wcześniej na margines czy w zupełną niepamięć.

Sięgałem zatem po książkę Otylii Toboły z ostrożnością. Sięgałem właściwie tylko z powodu tego, że los rzucił mnie w pobliże okolic, którym poświęcone jest „Lutyńskie tango i inne historie wojenne z Zaolzia”. Po przeczytaniu sądzę jednak, że będzie ona ciekawa także dla odbiorców spoza regionu – czy to interesujących się II wojną światową w ogóle, czy to szukających dobrej, wciągającej lektury z pogranicza beletrystyki i literatury faktu. Te 500 stron czyta się niemal jednym tchem, a po zakończeniu nie ma się poczucia, że to tylko „kolejna książka o II wojnie”.

Autorka to dziennikarka radiowa i telewizyjna, scenarzystka, szczególnie zainteresowana tematyką historyczną, długo związana z działem audycji polskich w Radiu Czechosłowackim, a później Czeskim w Ostrawie. Pochodzi z Zaolzia i od lat dokumentuje relacje tamtejszych świadków historii. „Lutyńskie tango” wydane w roku 2023, dwie dekady po pierwszej edycji, to już trzecie wydanie, tym razem poprawione i rozszerzone. Ukazało się ono jednocześnie z pierwszym czeskim, co ze względu na tematykę wydaje się bardzo dobrym rozwiązaniem.

Wspólnym mianownikiem zebranych tu tekstów jest, rzecz jasna, Zaolzie. Spora część epizodów opisanych przez Tobołę dzieje się na pograniczu polsko-czeskim Śląska Cieszyńskiego, czyli na terenie o mieszanym składzie ludnościowym i powikłanej historii dotyczącej przynależności państwowej tego obszaru. Nierzadko wybrzmiewają tu reminiscencje przedwojennej przeszłości – polsko-czeskiego konfliktu narodowościowego po I wojnie, administracyjnych szykan wobec Polaków w międzywojniu, odzyskania Zaolzia przez Polskę w 1938. Nie chodzi tylko o ludnościowo-terytorialny kontekst opowieści, lecz także o wpływ takich wydarzeń na przebieg relacji w trakcie II wojny oraz na indywidualne i grupowe strategie przetrwania hitlerowskiego koszmaru. Ale są tu perypetie nie tylko regionalne. Autorka śledzi bowiem wojenne i okupacyjne losy tych polskich mieszkańców Zaolzia, których ówczesna straszliwa rzeczywistość rzuciła z dala od ich małej ojczyzny. Nierzadko rzuciła na śmierć, a upamiętnienie mogło przyjść dopiero po wielu latach, jak w przypadku zaolziańskich ofiar terroru sowieckiego, w tym masakr w Katyniu i innych miejscach kaźni zgotowanej przez Stalina. Ale i zbrodnie hitlerowskie wobec Polaków nie zawsze udawało się łatwo, szybko i z należnym szacunkiem upamiętnić w Czechosłowacji.

Na książkę Toboły składa się wiele tekstów. Czasami bardzo krótkich, czasami długich, będących zapisem relacji uczestników czy świadków wydarzeń, stanowiących efekt żmudnych śledztw dziennikarskich i docierania do rozproszonych tropów, historii prostych oraz bardzo zawikłanych, tragicznych oraz mających happy end. Wszystko to napisane lekko, przystępnie, wciągająco, prostym językiem, z gawędziarskim zacięciem.

Pierwsza część, poświęcona hitlerowskiej napaści we wrześniu 1939, jest krótka i stanowi jedynie przedsmak znacznie bardziej zaawansowanych historii. Część druga, poświęcona realiom okupacji na Zaolziu, to już kawał poważnej literatury. Ukrywanie się przed prześladowcami i konfidentami. Tworzenie struktur podziemnego ruchu oporu. Sabotaż. Szpiegostwo na rzecz aliantów. Partyzantka – pierwszy antyniemiecki oddział zbrojny na terenie całej Czechosłowacji założył 17-letni Polak, Karol Pszczółka. Tortury w wykonaniu gestapowców. Zdrady i ofiary donosów. Odpowiedzialność zbiorowa. Bohaterstwo i lekkomyślność. Czujność i łatwowierność. Morderstwa w zaciszu więziennych cel oraz publiczne egzekucje. Konspiracyjne działania w beskidzkich lasach i wsiach oraz w cieniu wielkiego przemysłu i w podziemiach kopalń. Czyta się to naprawdę jednym tchem.

Nie są to jednak wyłącznie typowe wojenne historie, jakich napisano i spisano już wiele. W książce Toboły relacjom o koszmarze lat wojny i okupacji towarzyszy często szersze tło, dotyczące życia polskiej społeczności na Zaolziu. Jak wtedy, gdy zanim poznamy długi i egzotyczny szlak bojowy Janka Lachety z Mostów koło Jabłonkowa, otrzymujemy ciekawy wgląd w amatorski ruch narciarski Polaków. Tytułowe „Lutyńskie tango” to z kolei kapitalna opowieść o chłopaku z Lutyni Dolnej, Władku Opiole, którego losy autorka odtwarza z iście detektywistyczną pasją. Uzdolniony, amatorsko muzykujący już przed wojną, w jej trakcie ukrywa się pod Pragą. Przypadkowo odnaleziony zbiór jego listów wysyłanych stamtąd do rodziców, trafia po latach do autorki książki, która idzie tym tropem. Po dziesięcioletnim (sic!) dziennikarskim śledztwie Toboła poznaje losy chłopaka: powrót w rodzinne strony, aresztowanie, próbę ucieczki udaremnioną wskutek donosu jednego z cieszyńskich przedsiębiorców, śmierć w publicznej egzekucji. Natrafia też na zupełnie nieoczekiwaną pamiątkę po zamordowanym – nagranie, którego dokonał w czasie wojny w Pradze i które ukazało się na płycie gramofonowej, aby po latach w rodzinnych stronach autora zyskać nowe życie w polskich środowiskach muzycznych.

Dla czytelnika spoza regionu ciekawe będą wątki charakterystyczne dla Śląska Cieszyńskiego. Na przykład antagonizm polsko-czeski i to, jak przejawiał się on przed wojną, w jej trakcie i po klęsce III Rzeszy. Choć, jak w przypadku Emana Pastuszka, przyjaciela wspomnianego Władka Opioły, zdarzały się też przypadki zupełnie inne – chłopak, będący synem polskiego działacza narodowego, w czasie okupacji ożenił się z córką czeskiego działacza narodowego, szczerze przez Polaków nielubianego. Zaangażowany w działania antyniemieckie, uratował życie brawurową ucieczką z kopalni Dąbrowa i szczęśliwie doczekał końca wojny. Jego teściowi, zasłużonemu dla sprawy czeskiej na tym terenie, czescy komuniści po wojnie „podziękowali” pokazowym procesem i skazaniem na długoletnie więzienie.

W sferze relacji polsko-czeskich mamy tu jednak głównie opowieści o wiele mniej optymistyczne. Ich swoistą kwintesencją jest zamykający zbiór tekst o losach kilku postaci z Gródka. „W życiu Józefa Łupińskiego zdarzyło się prawie wszystko, co mogło spotkać Polaka z Zaolzia jego pokolenia. Był rozdział o skutkach czechizacji i skutkach polskiego odwetu, był przedsmak grozy sowieckiej zbrodni i pełnia grozy niemieckiego zniewolenia, a także gorzkie paradoksy lat powojennych…”. Te „paradoksy” to na przykład potraktowanie człowieka, który spędził ponad cztery lata w hitlerowskich miejscach kaźni i przymusowej morderczej pracy tak, że komunistyczne władze czechosłowackie chciały go po wojnie znowu uwięzić i odnotowały, że jest „nielojalny pod względem państwowym i politycznym”. Przy czym autorka nie idealizuje i nie przemilcza w tym rozdziale także nagannych postaw polskich.

Wśród tekstów zgromadzonych w książce szczególnie warta uwagi wydaje mi się opowieść o Józefie Burku. Nauczyciel z Łąk poświęcił wiele lat, mnóstwo wysiłku oraz upór porównywalny niemal z biciem głową w mur, aby po wojnie oddać sprawiedliwość i upamiętnić bohaterskiego żołnierza Armii Krajowej, Jana Gawlasa. Okazało się, że powojenna narracja komunistyczna, ale także regionalna niechęć czeska wobec Polaków, szczególnie tych aktywnych na polu działalności narodowej (Gawlas był przed wojną działaczem młodzieżowych organizacji polskich), stają temu na przeszkodzie. Burek poruszył niebo i ziemię, aby oddać sprawiedliwość bohaterowi, wbrew komunistom, którzy powtarzali… hitlerowską wersję wydarzeń. Dopiął swego i zamknął sprawę, którą miał udokumentowaną w zielonej teczce.

Ale Burek miał też teczkę żółtą. W niej katalogował zapis starań o ukaranie konfidenta gestapo, Edwarda Gałuszki. Człowiek ten swoimi donosami wysłał do więzień i na śmierć licznych polskich konspiratorów z terenu Zaolzia, zdradzając przyjaciół i ludzi, którzy jemu, Polakowi i lekarzowi, zaufali. Komunistyczne władze Czechosłowacji uniewinniły go, argumentując w sposób wręcz groteskowy, że udokumentowana jest jego współpraca z gestapo „tylko” przy zdekonspirowaniu obywateli Polski, a zatem państwo czechosłowackie nie żywi żadnych pretensji wobec takiego osobnika. Konfident wkrótce wyjechał na Słowację, gdzie wiódł żywot szanowanego lekarza. Uniknął wszelkiej odpowiedzialności, a nawet konfrontacji z osobami, które znały prawdę o jego przeszłości, jak autorka książki, która deptała mu po piętach. I która po roku 1989 dowiedziała się, że bezkarność dawnego konfidenta gestapo wynikała z tego, iż pod swoje skrzydła wzięła go w tej samej roli komunistyczna bezpieka czechosłowacka, w pełni świadoma jego dawnych przewin. To znowu historia niemal kryminalna i czyta się ją z wypiekami na twarzy.

Autorka „Lutyńskiego tanga” nie pomija ciemnych kart – zdrada, zaprzaństwo, donosicielstwo i kolaboracja nie ominęły niektórych miejscowych Polaków, którzy w godzinie próby okazali się ludźmi marnymi. Ich czyny i nazwiska zostały na zawsze utrwalone dzięki wysiłkowi dziennikarki. Ich podłość kontrastuje na kartach książki z takimi pomnikowymi postaciami, jak np. agent D 05 – Jan Łaboj z Nawsia, który był jednym z najlepszych i znakomicie zakonspirowanych polskich agentów, m.in. przekazującym aliantom niezwykle cenne informacje o niemieckich zakładach lotniczych w Dessau. Albo z „Chłopcami z oddziału Strzały”, którzy dokonali napaści na znienawidzonych gestapowskich katów biesiadujących w gospodzie w Żywocicach. Po tym zamachu Niemcy dokonali zbrodniczej pacyfikacji wsi, m.in. egzekucji 36 przypadkowych mężczyzn. Czechosłowaccy filmowcy chcieli wykorzystać osoby związane z tamtymi wydarzeniami do stworzenia nieprawdziwego przesłania, jakoby wśród partyzantów byli także Czesi. Zmanipulowany film powstał i został wyemitowany w latach sześćdziesiątych. Cała sprawa miała nieoczekiwany finał, w ramach którego sprawiedliwość dziejowa przejawiła się następująco: „W 1997 roku kontrowersyjny film o Żywocicach zniszczyła powódź stulecia, która zalała piwnice budynku w Ostrawie-Przywozie, gdzie ostrawskie studio Telewizji Czeskiej miało archiwum filmowe” – pisze Otylia Toboła.

Nie mniej ciekawa jest część poświęcona wojennym losom Zaolziaków z dala od rodzinnych stron. Oprócz wspomnianych już perypetii Janka Lachety, mamy tutaj kilka historii o długiej, trudnej i ryzykownej poniewierce na uchodźstwie i frontach walk z hitlerowcami. Tutaj także przejawia się mało w Polsce znana specyfika regionalna. Autorka dociera na przykład do jednego z bohaterów słynnej książki Melchiora Wańkowicza o bitwie pod Monte Cassino. Jan Gazur urodził się w rodzinie trzynieckiego hutnika i w sierpniu 1943 został objęty poborem do niemieckiego wojska. Rodzice podpisali bowiem volkslistę. Nie z powodu utożsamiania się z Niemcami. Ze strachu. Zrobili tak po tym, gdy najstarszy z synów za dwukrotną odmowę sygnowania takiego dokumentu został wysłany na przymusowe roboty do Niemiec, a całą rodzinę straszono wysiedleniem. I tak oto dwudziestotrzylatek trafił na front w niemieckim mundurze i wysłano go do wsparcia hitlerowców broniących Monte Cassino. Gazur, który do Niemców nie odczuwał żadnej sympatii, a w przeddzień wysłania do walki dowiedział się o śmierci swojego brata z ich rąk w obozie koncentracyjnym, przy pierwszej okazji zdezerterował do polskich oddziałów i dalszy jego szlak bojowy wiódł już po stronie aliantów.

Koleje losu rzucały Polaków z Zaolzia nie tylko na zachód, ale także na wschód. Otylia Toboła, gdy tylko zmiana ustrojowa umożliwiła podjęcie tego wątku, zaczęła opisywać śmierć i prześladowania miejscowych Polaków z rąk sowieckich. Brała udział m.in. w pierwszej wizycie czeskich filmowców w Katyniu wiosną 1990 roku. „Tak natrafiliśmy na ślad kolejnego rodaka zamordowanego w Katyniu. Do tej pory na zaolziańskiej liście figurowały czterdzieści trzy takie osoby” – pisze Toboła. W innym z tekstów o kolejnym sowieckim miejscu kaźni czytamy: „Pod pozycją 39 widniało nazwisko starszego posterunkowego Antoniego Szajera. Z rosyjskich dokumentów wynika, że w Miednoje leżą także zwłoki jego zastępcy Antoniego Gałgonka i trzystu innych policjantów związanych z Zaolziem”. W efekcie, jak czytamy w jeszcze innym z tekstów, „Las w Miednoje jest największym zaolziańskim cmentarzem wojennym”.

Autorka „Lutyńskiego tanga” kończy ten rozdział następująco: „…w trawie pod jednym z wysokich krzyży położyłam trzy małe kamyczki, które wieczorem przed wyjazdem wyjęłam z koryta Olzy. Przywiozła je do tej upiornej ziemi, przetkanej tysiącami grobów, gdzie przyszło spocząć także Polakom z Zaolzia. Daleko od szumu fal naszej rzeki…”.

Polecam lekturę książki i tym, którzy są nad Olzą, i tym z daleka od szumu jej fal.

Remigiusz Okraska

Otylia Toboła, Lutyńskie tango i inne historie wojenne z Zaolzia, wydanie trzecie, poprawione i rozszerzone, Kongres Polaków w Republice Czeskiej, Czeski Cieszyn 2023.

W nagłówku tekstu zamieszczono zdjęcie pomnika ku czci osób zamordowanych przez hitlerowców w pacyfikacji wsi Żywocice. Fot. Remigiusz Okraska.

Artykuł zrealizowany w ramach projektu dofinansowanego z środków Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w ramach konkursu Polonia i Polacy za Granicą 2023.

System, w którym nie da się żyć

przez Natalia Bała | niedziela 3 grudnia 2023 | opinie

Lektura książki Gabora Maté i jego syna Daniela „Mit normalności. Trauma, choroba i zdrowienie w toksycznej kulturze” to wyprawa jednocześnie ku swemu wnętrzu oraz ku światu, w którym żyjemy. Nie przesadzę, choć możliwe, że tak zostanie to odebrane, gdy powiem, iż lektura ta była dla mnie przeżyciem zarówno intelektualnym, jak i transcendentalnym. Czy jest to lektura łatwa? Nie. Książka dotyka najgłębszych traum indywidualnych i społecznych oraz wynikających z nich chorób, nierówności, rasizmu, opresji każdego rodzaju, jaki tylko można sobie wyobrazić. Jednak Maté, jak to dobry lekarz, podaje czytelnikowi znieczulenie. W kroplówce dostaniemy to, co najlepszego i najcenniejszego jeden człowiek może podarować drugiemu. Wielką empatię, wrażliwość i ciepło oraz płynące z nich wsparcie.

Nieeleganckie słowo na „K”

Uczestniczyłam ostatnio w dużym kongresie ekonomicznym. Otwierała go wystąpieniem pewna aktywistka działająca w licznych organizacjach na rzecz przeciwdziałania zmianom klimatu, kwestiom uchodźczym czy nierówności problemom ekonomicznych. Jej przemówienie było bardzo emocjonalne. Biedaczka nieledwie rwała włosy z głowy. Założenie przemowy było następujące: „Nie wiem”. Wyrażała bardzo ekspresyjnie swój lęk i rozpacz, mówiąc jednocześnie o uwalniającym poczuciu przyznania się do własnej niewiedzy. Ta ostatnia dotyczyła rozwiązań problemów, jakie trapią obecnie całe społeczności i poszczególne jednostki na całym świecie. O ile retorycznie było to bardzo sprawne zagranie, i ogólnie udane wystąpienie, to czegoś mi zabrakło. Rozumiem, że można nie wiedzieć, co robić dalej. Ale, umówmy się, działając na tak wielu frontach nie można nie wiedzieć i nie powiedzieć, co jest przyczyną tych zjawisk.

Z szeroko otwartymi oczami i w poczuciu zadziwienia obserwowałam, jak prelegentka gimnastykuje się, by powiedzieć, nie mówiąc. Padały omówienia pięć razy na około, coś w stylu: „Musimy zrewidować wpływy ekonomiczne na społeczeństwo” i inne podobne figury, których nie powstydziłby się żaden mistrz w łyżwiarstwie. Te potrójne toe-loopy były chyba wymagane, by nie nazwać tutejszego systemu ekonomicznego – kapitalizmu.

Przez brak skonkretyzowania i wskazania tego, co w świetle badań naukowców z praktycznie każdej dziedziny jest niepodważalnym faktem, miałam wrażenie, że aktywistka ta została zaproszona jako „dyżurna społeczniczka”. Osoba, która pogada, pogada, a potem zabierzmy się za poważne sprawy. Jak choćby to, jak generować większy wzrost. Biznes jak zwykle. Rozpiszemy granty, obsadzimy się w kapitułach, poklepiemy po plecach i cacy.

Przywiodło mnie to wydarzenie do refleksji nad swego rodzaju tabu, gdy chodzi o mówienie o kapitalizmie.

Niejednokrotnie zauważyłam, że samo wymienienie tej nazwy sprawia, że od razu jestem na cenzurowanym a atmosfera robi się cokolwiek niezręczna. Nawet jeżeli jest to wypowiedź w neutralnym kontekście. W takich sytuacjach czytam reakcje otoczenia, jak pytania w rodzaju „Co ci znowu nie pasuje?”, „A czego ty się wiecznie czepiasz?”. Nawet jeśli akurat nie czepiam się niczego.

Myślę, że takie tabu językowe służy temu, by umacniać przekonanie o bezalternatywności dla systemu. Przedstawieniu go nie jako konstruktu ludzkiego, którym jest, ale jakiejś arbitralnej, zapewne też naturalnej rzeczywistości, która jest niemożliwa do zmiany.

Jest więc kapitalizm trochę jak Ten, Którego Imienia Nie Wolno Wymawiać z cyklu powieści o Harrym Potterze. Co wspólnego z tym ma omawiana książka? To, że Gabor Maté nie boi się wymówić imienia Czarnego Pana. I my nie trwóżmy serc! Zauważmy, że w powieściach wymówienia imienia Voldemorta unikano, aby go nie przywołać. Dlatego też uważam, że jesteśmy, w swoim nieszczęsnym położeniu, bezpieczni. Bo on już tu od dawna jest. Jest wodą, w której pływamy, by posłużyć się przyrodniczą metaforą. Nie ma więc najmniejszego powodu, aby obawiać się jego przybycia. Bitwa o Hogwart jednak wciąż trwa. I książka Gabora i Daniela Maté stanowić może cenny oręż.

Ten przydługi wstęp zakończę cytatem z wybitnej pisarki – Ursuli K. Le Guin, który warto sobie przypominać w chwilach ogólnego zwątpienia: „Żyjemy w kapitalizmie. Jego moc wydaje się nam nieunikniona. Ale tak samo było z boskim prawem królów. Każda ludzka władza może jednak być odparta i zmieniona przez człowieka”.

W głąb istoty rzeczy

Przyznam, że nigdy, gdy chodzi o pisanie tekstów, nie stałam przed tak ogromnym wyzwaniem. Po pierwsze dlatego, że książka zrobiła na mnie tak ogromne wrażenie, że najchętniej bym ją przepisała słowo w słowo, co byłoby oczywistym pogwałceniem praw autorskich, bo nie sięgnęlibyście wtedy po nią, i jej nie kupili. Po drugie zaś dlatego, że ma ona ponad 500 stron i nie ma tam absolutnie żadnych pustych przebiegów. Liczba zagadnień idzie w dziesiątki, przytoczonych badań i wywiadów – w setki. Dlatego też, chcąc nie chcąc (z naciskiem na to drugie) ograniczę się do szerszego omówienia tylko dwóch, wybranych subiektywnie przeze mnie, zagadnień pojawiających się na kartach książki. Będą to choroby psychiczne oraz inne niż mainstreamowe rozumienie tak zwanej ludzkiej natury.

Maté kreśli obraz kompletny i spójny. Przygląda się najpierw pojęciu, które ustawia w centrum swoich rozważań, jako źródło cierpienia ludzkiego w przeróżnych jego formach i postaciach. Jest to u niego trauma. Wyjaśnia ją w skrócie, jako rozłam wewnątrzpsychiczny, rozdarcie duszy na kawałki. Później przechodzi do przyglądania się temu, co przyczynia się do powstania traumy, na każdym etapie rozwoju człowieka. Oraz temu, jak jest to związane z systemem, który wywiera ogromną presję nie tylko ekonomiczną, lecz także związaną z brakiem poczucia bezpieczeństwa, opresją patriarchatu, klasizmu i rasizmu, rozpadu więzi społecznych, alienacji człowieka i komercjalizacji każdej sfery życia. Analizuje to najpierw na poziomie jednostek, przechodząc później na poziom ogólny, życia politycznego, mediów i reklamy, korporacji. W ostatniej części książki proponuje zaś swoje rozwiązania i drogi ku zdrowieniu tak indywidualnemu, jak i społecznemu.

Gdy myślę o przewodniej zasadzie, według której „zrobiona” jest ta książka, to przychodzą mi do głowy myśl stoicka i „Rozmyślania” Marka Aureliusza. Wspólną cechą opisu wszystkich zjawisk, od traum i chorób, przez nałogi, po problemy społeczne, tak licznie wymieniane w książce, jest dążenie do zobaczenia ich istoty. Najgłębszego źródła ich powstania oraz ich natury i tego, w jakiej są one relacji z człowiekiem, rodziną, społeczeństwem, systemem. Przenikliwość i precyzja, z jakimi Maté rzuca światło na każde opisywane zjawisko, jest onieśmielająca. Wszystko poparte jest bardzo bogatą literaturą fachową, lecz także przykładami zaczerpniętymi z jego praktyki klinicznej – wypowiedziami osób zmagających się z danym problemem.

Największą siłą tej książki jest pokazanie, że większość trudności, których doświadczamy, nie jest wcale „prywatną” sprawą, a tym bardziej kwestią prywatnej odpowiedzialności każdego z nas. Jest efektem życia w toksycznej kulturze, która ciężko nas doświadcza. A także to, że człowiek – jego ciało i umysł – nie są od siebie rozłączne, lecz stanowią całość i tak należy myśleć o chorobie i zdrowieniu. Natomiast cały świat jest systemem naczyń połączonych, które także nieustannie na siebie oddziałują.

U nich działa!

Co autor miał na myśli, opatrując książkę tytułem „Mit normalności”? Moim zdaniem „Mit normalności” oznacza, że większość stanów (chorób i zaburzeń), które dotykają ludzi, podobnie jak większość problemów społecznych (nałogi, ubóstwo, rasizm) próbuje się wyjaśniać tak, jak to zwykle w kapitalizmie bywa. Jako że są to koszty, a nie zyski, należy je przerzucić na ludzi, którzy ich doświadczają: na ich genetykę, na nierównowagę substancji w ich mózgach, na słabość ich charakterów, na cokolwiek. A potem umyć ręce i powiedzieć: „Poza tym – niezależnym od nas X, Y, Z – wszystko jest w normie”. U nas działa! – tak zdają się mówić, niczym specjaliści IT poproszeni o pomoc, luminarze wolnego rynku, miliarderzy i politycy, a nawet lekarze, którym też obrywa się srogo na kartach książki.

Tymczasem problemy te są uwarunkowane społecznie. Co więcej, są wołaniem, dramatycznym krzykiem rozpaczy, który powinien rozpalić wszystkie czerwone światełka ostrzegawcze. System nie działa. Czy też może, korygując to stwierdzenie, działa według swoich założeń. Czyli generuje wzrost wskaźników ekonomicznych. Koszt jest jednak zatrważający, prowadzący do wielkiego cierpienia ludzi i całej planety.

Przychodzi mi do głowy stwierdzenie filozofa i ekologa, Edwarda Abbey’ego, który powiedział: „Wzrost dla samego wzrostu jest ideologią komórek rakowych”. I rzeczywiście, ta samobieżna machina chciwości jest antytezą człowieczeństwa i właśnie dlatego implikuje powikłania, takie jak choroby, uzależnienia, wyniszczenie środowiska naturalnego itp., siejąc ogólne spustoszenie.

Czy jesteśmy źli z natury? Naturalnie, że nie!

Natura ludzka. Apologeci kapitalizmu i wolnego rynku bardzo chętnie i często argumentują, że człowiek jest z natury pazerny, samolubny, ukierunkowany przede wszystkim na własną indywidualną korzyść. Stawia to system w bardzo wygodnym położeniu, bo promuje on, by nie powiedzieć: wymusza, takie właśnie zachowania. Zagarnąć do siebie, „nachapać się”, jak mawia moja mama, gdy odpowiada na pytanie, po co ludzie idą do polityki.

Czy rzeczywiście jesteśmy z natury samotnikami, wrogo nastawionymi wobec innych przedstawicieli naszego gatunku? Nigdy tak nie uważałam. Wiem, że upadkiem człowieczeństwa jest opowiadanie czy opisywanie memów, ale mam nadzieje, że będzie mi to wybaczone. Jest taki mem z uniwersum Star Wars. Przedstawia ducha Anakina Skywalkera, który ukazuje się Kylo Renowi. Ren mówi: chciwość to ludzka natura. Anakin odpowiada, korygując padawana: Czy gdy widzisz słonia żonglującego w cyrku, to zakładasz, że żonglowanie jest naturą słonia?

Maté ostrożnie podchodzi do formułowania prawd objawionych czy definicji natury człowieka, bo jak słusznie zauważa, jest to kwestia zbyt skomplikowana, by tak ją zawęzić. Jak w wielu innych przypadkach, uważa, że jest to spektrum o trudnych do zarysowania granicach. Jednak jedno mówi bardzo stanowczo: Nie jesteśmy z natury źli. Jesteśmy tylko uwarunkowani.

Zapadła mi w pamięć taka informacja: gdyby cały czas, w którym istnieje nasz gatunek przedstawić jako jedną godzinę, to czas, w którym żyjemy w takiej czy innej cywilizacji – trwałby sześć minut. Co z tego wynika? Odpowiedzi na pytanie o to, jaka jest nasza natura, nie odnajdziemy przyglądając się naszym zachowaniom dzisiaj, 100 czy 1000 lat temu. Maté sięga do społeczności łowców-zbieraczy, w której żyliśmy przez 54 minuty z naszej godziny. I odkrywa, że wszelkie badania nad tymi społecznościami i ich zwyczajami mówią, że były to grupy, w których troska, opieka i wsparcie były wartościami nadrzędnymi nad indywidualną korzyścią. Człowiek nie przeżyłby sam. Podobna hierarchia wartości panowała w społecznościach rdzennych, plemionach, które tak uparcie i wcale nie skrycie „cywilizowaliśmy” wiadomym kosztem i wiadomymi środkami.

Słuchaj dzieweczko! Ona nie słucha

„Zdaje mi się, że widzę… gdzie? Przed oczyma duszy mojej”. Ten cytat z „Hamleta” jest mottem „Romantyczności” Adama Mickiewicza. Utwór opisuje bohaterkę, która doświadcza halucynacji i urojeń, co współczesna medycyna zdiagnozowałaby zapewne jako jedną z licznych odmian psychozy. Gabor Maté poświęca tej grupie rozpoznań stosunkowo niewiele miejsca, jeśli spojrzeć na liczbę stron przeznaczonych w książce opisywaniu na przykład depresji. Jednak przedstawia podejście bardzo klarowne i wyczerpujące. Psychozy są najcięższymi i najmniej poznanymi pod względem ich etiologii zaburzeniami z całej, bardzo długiej, listy diagnoz psychiatrycznych. Natomiast, jak ją nazywa w rozbrajający sposób Maté, „tak zwana schizofrenia” jest niekiedy nazywana „królową wszystkich chorób psychicznych” – cóż za zaszczytne miano!

Warto zwrócić uwagę właśnie na opis takich problemów zdrowotnych. Problemów, których nie rozumiemy, których manifestacji się boimy i których przyczyn nie znamy, a w każdym razie nie znamy do końca. Maté stoi zresztą na stanowisku, że nie znamy przyczyny biologicznej ŻADNEGO zaburzenia psychicznego, a diagnozy służą jedynie lekarzom do opisu zbioru objawów, jakie zawierają się pod daną etykietką. Wyjaśnia to całkiem zabawnie na przykładzie choroby afektywnej dwubiegunowej. Skąd wiemy, pisze, że ktoś ma ChAD? Bo ma wahania nastrojów. A dlaczego ma wahania nastrojów? Bo ma ChAD.

Jak przekonuje Maté, nie odkryto nigdy żadnego genu odpowiedzialnego za choroby psychiczne. Są co najwyżej duże zbiory genów, które odpowiadają za pewną podatność, ale nie determinują niczego. Jak natomiast postrzega źródła problemu Gabor Maté? Upatruje ich głównie w czynnikach środowiskowych. W przeżytej traumie. Takie przeżycia, jak zaniedbanie, znęcanie, uzależnienia w domu rodzinnym, parentyfikacja, czyli sytuacja, gdy to dziecko pełni wobec rodziców role opiekuńcze, molestowanie seksualne – są poważnymi determinantami nie tylko zaburzeń z grupy psychoz, ale wszystkich chorób i to nie tylko tych nękających umysł, ale też na przykład nowotworów czy chorób autoimmunologicznych. Zdaniem autora – mówiąc kolokwialnie – im bardziej obrywamy, tym mocniej to w nas rezonuje. Dlatego im dotkliwsze rany, tym później poważniejsze zaburzenia. Przytacza stosowne badania naukowe, które tego dowodzą, ale nawet gdyby tego nie zrobił, to i tak rozpoznałabym w tym głęboki sens.

Maté zauważa także, iż jako społeczeństwo nie chcemy tego wyjaśnienia przyjąć do wiadomości, mimo intuicji i wyników badań potwierdzających jego prawdziwość. Działa tu prosty mechanizm. Trzeba byłoby wówczas przyznać, że nasza toksyczna kultura i nasze społeczeństwo wytwarzają warunki, w których – w bardzo dosłownym sensie – można oszaleć. Jest to brzemię wstydu, którego nie chcemy i przed którym się bronimy.

Co więcej, autor wyjaśnia, że choć zachowanie osób w kryzysie psychotycznym jest pozbawione sensu, to już na emocjonalnym i symbolicznym poziomie urojenia, jakich te osoby doświadczają, są zawsze zakorzenione w ich biografii i czytane z tej perspektywy dają się wyjaśnić, a wręcz stają się logiczne i wtedy są kluczem do poprawy stanu zdrowia, a nawet do uzdrowienia. Jest to głęboko humanistyczne podejście, które skojarzyło mi się z wierszem, od którego zaczyna się ta część tekstu. Mam wrażenie że do Gabora Maté, naukowca i lekarza, bardziej pasowałby termin „uzdrowiciel”. Bo nieraz daje wyraz temu, że to czucie i wiara silniej mówią do niego, niż mędrca szkiełko i oko. A w każdym razie że popiera połączenie obu tych perspektyw na równych warunkach.

Nadzieja stara jak świat

Remedium, jakie proponuje doktor Maté, może być dla wielu rozczarowaniem. Bo nie jest to ogólnoświatowa rewolucja antykapitalistyczna. Przynajmniej nie taka, jak ją zwykle sobie wyobrażamy (jeśli to robimy, rzecz jasna), lecz coś o wiele mniej spektakularnego.

Maté proponuje nam introspekcję i wgląd w siebie. Potraktowanie traumy czy jej skutku – choroby – jako czegoś, co nie jest zewnętrznym gromem z jasnego nieba, ale czegoś, co spotyka nas jako skutek naszych doświadczeń. A także, co ważne, czegoś, co kryje w sobie potencjał do uleczenia nas i do rozwoju – osiągnięcia pełni człowieczeństwa, jak mówi.

Przemożnym zaś siłom, gnębiącym nas od zewnątrz, proponuje on przeciwstawić relacje, bliskie więzi miłości, przyjaźni, solidarności i współpracy. Współczucie dla siebie i dla innych, rozwijanie empatii. W zasadzie Maté postuluje powrót, oczywiście nie dosłowny, lecz na poziomie wartości, do wspólnot, które tworzyliśmy, zanim staliśmy się tacy genialni i cywilizowani. Czyli do postawienia na więzi, opiekę nad sobą nawzajem i dawanie sobie wsparcia, a nie tratowanie się nawzajem w pędzie donikąd.
To tyle? W zasadzie tyle. Ale nie powiedziałabym, że tylko.

Natalia Bała

Grafika w nagłówku tekstu: Mohamed Hassan z Pixabay.

Rajd po Romie

przez Monika Kostera | niedziela 26 listopada 2023 | opinie

W podróż do starożytnego Rzymu przygotowaliśmy się – my, czyli doktoranci Będzimir i Wilkomir – bardzo solidnie. Tak przynajmniej sądziliśmy. Wkuwaliśmy łacinę i ćwiczyliśmy wymowę, wcielając się a to w Cezara, a to Cycerona, a to w Piłata. Bazowaliśmy na wymowie podsłuchanej przez pierwsze tempochody jeszcze z początków chrononautyki. Mimo to w przeddzień podroży wstecz nasza opiekunka z Akademii zdecydowała o opóźnieniu misji. Postanowiła zapobiegliwie najpierw wrzucić w chronoport roboty lingwistyczne najnowszej generacji, aby zarejestrowały wszelkie możliwe odmiany łaciny w Wielkim Mieście i nas dokształciły, abyśmy nie wrócili na tarczy po jednym dniu badań. Co, zważywszy do czego służą tarcze tam, gdzie się wybieraliśmy, mogłoby być dla nas doświadczenie naprawdę chudym, żeby nie powiedzieć mizernym.

Efekt robozwiadu był porażający. Od wielości wariantów, w zależności od miejsca i klasy społecznej, zagotowały się robosom twarde dyski. Sztuczna Inteligencja wciąż nie radziła sobie z wmieszanymi wedle uznania niegramatycznymi wstawkami, wtrętami z greki, rozmaitych języków italskich, bliskowschodnich, celtyckich i Jowisz jeden wie, jakich jeszcze. Im bardziej chciała, tym bardziej się nagrzewała. Aby dojść z tym do ładu, musielibyśmy opóźnić misję o rok. Tu wstaw: stres, stres, każdy dzionek z energometrami zaciśniętymi w garści, obaj czujemy jak zmieniamy się w meduzy, co z naszym doktoratem, z latającym seminarium, z zaplanowanymi konferencjami? Wyglądało więc na to, że polecimy z podręcznymi translatorami zakamuflowanymi jako naszyjniki (bo przecież nie możemy się obnosić z rzeczami z przyszłości). Mówić językiem literackim jeszcze mogliśmy, trudno było się jednak spodziewać, że usłyszymy odpowiedzi w tak czystej łacinie, że bez problemu ją zrozumiemy.

Plan wypalił. Przynajmniej w tej mierze. Wylądowaliśmy jako przybysze z jakiegoś tam wschodu, cali w tanich paciorkach i naszyjnikach, dzięki którym od razu było widać, że nie mówimy uliczną łaciną. Nie przewidzieliśmy jednak kolejnych trudności. Pierwszego dnia w okolicach Forum Romanum dostaliśmy mdłości, czując smród ofiar składanych ze zwierząt. Reszta dnia minęła nam na spacerach po lasku, żeby uzupełnić energię. Niestety, mdlejący Będzimir zaraz padł ofiarą małego ulicznika, który ukradł mu nieodzowny naszyjnik. Nie zaryzykowałem pogoni: w pobliżu kręciło się jeszcze kilka osób, które dziwnie nam się przyglądały. Ani chybi kolejni rabusie. Pod wieczór zabrałem nadal słabującego kolegę do naszego wehikułu, kryjącego się pod postacią poczciwego osiołka. Potem daliśmy z kopyta i wróciliśmy w nasz alegre, tłusty wiek XXI.

Śledząc nagranie z naszej misji profesor stwierdziła, że wie już, dlaczego tyle osób dziwnie nam się przyglądało. Nasze dalekowschodnie rysy i prawie dwa metry wzrostu, a przy tym tandetny strój, nie mogły pozostać niezauważone w basenie Morza Śródziemnego w czasach Spartakusa – i to niekoniecznie w wyrozumiały sposób, w jaki patrzysz na turystę z pipidówka, niemającego pojęcia, że jeśli jesteś w Rzymie, to powinien zachowywać się jak Rzymianin. Byliśmy po prostu podejrzani. Mogli nas nawet wziąć za jakichś uciekinierów ze szkoły gladiatorów i kłopoty gotowe. Nie chcielibyśmy skończyć, walcząc przeciw sobie z siecią, trójzębem i innym żelastwem. Musieliśmy więc zmodyfikować plany. Mirek dostał nowy naszyjnik i wróciliśmy do późnorepublikańskiego Rzymu, siedemdziesiąt lat przed Chrystusem, ucharakteryzowani na zamożnych, ale nudnych podróżnych.

Wynajęliśmy pokój w wysokim budynku nieopodal Palatynu. Świetna lokalizacja, blisko do łaźni i do nie całkiem ohydnej toalety publicznej. Nasz gospodarz, niejaki Caius, okazał się tak towarzyskim człekiem, że nie musieliśmy się za bardzo wysilać, żeby znaleźć lokalne osoby służące nam za informantów. Właził prawie bez pukania, a już na pewno bez skrępowania rano, po południu i wieczorem. Po czym zaczynał rozmowy – a właściwie monologi, z których dowiedzieliśmy się wszystkiego o jego życiu seksualnym, prawdziwym lub wyobrażonym. A przy okazji też trochę o rzeczach, które nas interesowały, czyli o obyczajach wtedybylców i tubylców. Kto w sąsiedztwie robi najlepsze garum, gdzie można dostać za bezcen szparagi, gdzie pod cmentarzem można spotkać całkiem zacne kurtyzany albo u kogo najlepiej obstawiać walki gladiatorów. Wilkomir próbował traktować poważnie wszystko, co Caius nam opowiadał, tak jak uczyliśmy się na seminarium z etnografii. Jednak gdy pojawiły się w opowieściach uganiające się po ulicach za naszym gawędziarzem oszalałe z miłości nimfy wieczornice, to postanowił jednak troszkę odpuścić. Caius nie wyglądał bynajmniej jak Apollo ani nie wysławiał się jak takowy. Jak widać, niepotrzebna nowoczesna technologia i mass media, żeby ludzie byli wprawnymi mitomanami.

Cały czas mieliśmy problemy z poziomem energii. Trudno nam było nie tracić rezonu i spokojnie chadzać po ulicach, na których tyle było osób otwarcie się prostytuujących lub ewidentnie cierpiących na rozmaite choroby, a pozbawionych jakiejkolwiek opieki zdrowotnej. Na szczęście łatwo było się doenergetyzować – nie brakło zakątków uroczych przyrodniczo, poza tym całkiem korzystnie działały na nas termy i wieczorki poetyckie. Niestety, kiedy zbyt często kierowaliśmy kroki do łaźni, to od nadmiaru pary i skoków temperatur zaczęły szwankować nasze naszyjniki. Musieliśmy więc mocno podkreślać naszą cudoziemskość z jednej strony, a z drugiej wytężać uwagę, żeby zrozumieć, o czym się mówi. Warto było, bo tu ludzie rozmawiali naprawdę o ciekawych rzeczach. Udało nam się w łaźni zaprzyjaźnić z kilkoma amigami, którzy nas zabierali w ciekawe miejsca, między innymi właśnie na spotkania z niespełnionymi literatami. Z poezji, mimo naszyjników, rozumieliśmy zero z wykrzyknikiem, ale to było cudne zero. Jeszcze cudniejsze były wino i muzyka. Jeden taki wieczór i zapas energii na tydzień. Nawet z Caiusem w środku, budzącym nas o śmierdzącym świcie, żeby poopowiadać o tym, jak łapała go lubieżnie za poślad Salacia. Nic to. Zdobywaliśmy wiedzę i układaliśmy nasze mapy społecznych sensów.

Wilku zaczął zakochiwać się w jakiejś Egipcjance, która układała naprawdę mało ambitne rymy (nieprawda, to była ciekawa aliteracja). Miru odróżniał już bez pudła kilka rodzajów cienkiego wina, mimo że rozwodnione smakuje głównie, jak wiadomo, wodą (są różne zdania na ten temat). I wtedy z nieba spadł nam pożar miasta. Zobaczyliśmy w akcji osławioną „straż pożarną” Marka Licyniusza Krassusa. Tego pogromcę Spartakusa i członka triumwiratu, który zachwiał republiką i którego moglibyśmy nazwać – wedle dawnej przestarzałej nomenklatury – milionerem. Zainteresował nas przede wszystkim jego biznesowy modus operandi. Okazało się, że faktycznie po wybuchu pożaru do płonących domów przyjeżdżali jego strażacy, aczkolwiek w nieodłącznym towarzystwie skryby. Ów szybko sporządzał akt sprzedaży płonącego budynku – nieszczęśnicy dotknięci pożarem godzili się sprzedać ją za bezcen Krassusowi – a dopiero wtedy straż pożarna przystępowała do działania.

W toku naszych badań ustaliliśmy jednak, że niektóre pożary były także wywoływane na zlecenie Krassusa. Organizacja owej „straży pożarnej” bardzo nas zainteresowała. Ciekawe, jakie przemiany przeszła po roku 53 p.n.e., gdy Krassus zginął podczas wyprawy wojennej przeciw Partom, gdy schwytali go i wlali mu do gardła płynne złoto, którego tak pożądał. Czy jakiś utalentowany przedsiębiorca go zastąpił? Radzi bylibyśmy sprawdzić, tyle że nie to było celem naszych badań. My chcieliśmy poznać proces nadawania sensu – i naprawdę fascynująca okazała się dla nas reakcja ludzi na to, co się działo. Skoncentrowaliśmy się na tym, jak doszło do tego, że ludzie zaakceptowali Krassusową „straż pożarną” na długo przed zorganizowaniem prawdziwych rzymskich brygad strażackich (czyli wigilów, powołanych do pomp za cesarza Augusta, którzy faktycznie walczyli z ogniem, a nie na nim zarabiali).

Przez lata badacze myśleli, że Rzymianie akceptowali strażaków-piromanów Krassusa właśnie dlatego, że nie było takich służb wcześniej. Jednak dziś już wiemy, że to nieprawda: w starożytnym Egipcie istniały zorganizowane grupy strażackie z prawdziwego zdarzenia, gaszące pożary. Możliwe było jednak, że ludność Wiecznego Miasta nie wiedziała o tym, bo gdzie Rzym, gdzie Egipt. I to właśnie nas interesowało, a także: jak na to wszystko reagowali zwykli ludzie.

Na samym początku miejscowi byli oburzeni działaniami Krassusa. Caius wparadował nam do pokoju cały spieniony i perorował długo o upadku Rzymu i smutnym końcu cnoty. Gdzie wyznaczanie granic i umiaru pragnieniom? Pytał retorycznie zarzucając nieistniejący róg nieistniejącej togi na bardzo istniejące pulchne ramię. Tak samo w łaźni – wszyscy potępiali działania niegodne rzymskiego męża. Gdzie virtus, gdzie fides? Ale potem reakcje łagodniały, zmieniły się w lekkie narzekanie. I pewnego dnia po pożarze już nikt nie dziwił się temu, że straż pożarna zajmuje się napychaniem portfela swojemu szefowi – i tak już zostało. Gdy pytaliśmy o to ludzi, reagowali nerwowo, ale w stosunku do nas, nie do Krassusa. „Człowiek sukcesu, dba o porządek, organizuje igrzyska, a wy się czepiacie?!”. Czy człowiek naprawdę jest w stanie znormalizować wszystko? Tak, widzieliśmy na własne oczy, jak to się odbywało. Czy jest to nieuchronne? Tego nie wiemy, nie umieliśmy bowiem zaobserwować tego momentu, gdy z niedopuszczalnego zmieniło się w normalne. Nie wiemy, kiedy dokładnie to się stało. Nie wiemy, czy coś mogło to powstrzymać, zmienić. Na pewno nie nasze pytania.

Zaczęliśmy bowiem włóczyć się po nocy i zaczepiać ludzi na ulicy. W sumie niezbyt mądrze, ale myśleliśmy, że czegoś się w ten sposób dowiemy, złapiemy jakiś ważny moment. Złapaliśmy jednak głównie guzy i siniaki. Wyglądaliśmy na zamożnych, a poruszaliśmy się bez choćby jednego człowieka obstawy i bez żadnego niewolnika. Sama myśl o niewolniku zbijała nam energię do poziomu meduzy, więc radziliśmy sobie, jak umieliśmy. I tak, nasze intensywne rozpytywanie na ulicach Wiecznego Miasta zakończyło się w efekcie kilkoma srogimi laniami. „Wiecie, co, Wilkomirze i Będzimirze – powiedziała nasza profesor – cieszmy się, że skończyło się tylko na guzach. Mogli wziąć was za szpiegów, torturować albo zakopać żywcem”. Cóż, praca antropologa ma swoje blaski i cienie.

Ostatnim naszym wspomnieniem z Rzymu był widok płonącego budynku, w którym mieszkaliśmy u Caiusa. Czasem zastanawiamy się, czy to nie my węszeniem dookoła sprowadziliśmy nieszczęście na erotomana gawędziarza i jego sąsiadów. Lecz to musi przebadać już kto inny, w ramach innego grantu.

prof. Monika Kostera, Adam Węgłowski

Poprzedni odcinek cyklu można przeczytać tutaj: Etnografia przeszłości w przyszłości: Pierwsze spotkanie 

Zdjęcie w nagłówku tekstu: Николай Егошин z Pixabay