Żyj w morzu, nie w kałuży

przez Michał Rydlewski | czwartek 3 września 2026 | opinie

„Księgę gaju laurowego” Béli Hamvasa mógłbym kończyć czytać i zaczynać od początku. Ta książka, zbiór kilkunastu esejów, to modlitwa, oscylowanie pomiędzy bezpośrednim przeżyciem świata a kontemplacją nad nim, które stają się jednością tak dalece, że trudno odróżnić jedno od drugiego. Nie wiem, czy świat jest taki piękny, jaki jawi się węgierskiemu pisarzowi, ale nie znam drugiej tak pięknej jego wykładni. Jeśli widzimy świat tak, jak go interpretujemy, to jestem po stronie interpretacji Hamvasa. Chciej piękna, to je zobaczysz – mówi Hamvas. Mogę tylko wyszeptać: chcę. Jeśli jego zbiór esejów to modlitwa, której najbliżej do św. Franciszka, to czytając staję w obliczu decyzji o wyznaniu wiary.

„Księga gaju laurowego” to najwyższej próby literatura, a właściwie filozofia życia w formie eseju doprowadzonego do mistrzostwa. Proponowanym nastrojem odbioru świata i bycia w nim odbiera mi dech w piersiach. Dawno już nie czytałem czegoś tak pięknego, mądrego, oczarowującego. Gdy kończę czytać i odrywam wzrok od ostatniego zdania jakiegoś eseju, czuję się, jakbym powracał z innego świata, jakby ktoś otworzył mi oczy opowiadając to, co najbardziej osobiste, a jednocześnie uniwersalne. Obcując z tekstami Hamvasa dotykam tego, co najważniejsze, tajemnicy życia, jej nieuchwytności, a jednocześnie czegoś znanego. Słucham fascynującej opowieści o człowieku, ale przede wszystkim o przyrodzie, którą węgierski pisarz chłonie każdym zmysłem, także docenianym przez niego zmysłem smaku. Nikt tak jak Hamvas nie opisuje świata natury, jego piękna, języka, szyfru, a jednocześnie wspaniale pisze o Ja, którego nie deprecjonuje głosząc koniec podmiotu ani nie rozpuszcza w świecie, lecz zespala ze światem, gdyż człowiek jest, jak powiada Hamvas, drugą stroną świata – by poznać siebie, musi poznać świat.

Jest w jego pisarstwie niesamowita delikatność, która im bardziej intymna, tym bardziej mnie dotyka i wyrywa z profanicznego tu i teraz, nakazując zachwycić się tym, co jest – a jest to, co jest święte, czyli co nie przemija kryjąc się tuż pod powierzchnią oglądanych rzeczy, co Hamvas nazywa Wielką Rzeczywistością. Nie jest ona nadbudowana nad Małą Rzeczywistością, czyli taką, którą da się zmierzyć i zważyć oraz sprawdzić. Kryje się pod nią, choć jest ona w pewnym wymiarze bezpodstawna w tym sensie, że opiera się na przemyśleniach innych niż te, których można dowieść. Dowodzeniem tym nie jest jednak zainteresowana, analogicznie jak przekonywaniem kogokolwiek. Czy można przekonać kogoś, że Wega jest gwiazdą muzykalną a Kapella gwiazdą demonicznej miłości? Można, mnie. Czy można dowieść, że rozumie się pieśni ptaków? Tak, ale tylko metafizycznie, z przestrzeni, która przekracza człowieka. Do tej przestrzeni, boskiego ogrodu zaprasza mnie Hamvas.

Od kiedy przeczytałem „Księgę gaju laurowego” oraz „Godzinę owoców” nie mam potrzeby czytania czegoś innego, gdyż wiem, jak głęboko będzie to rozczarowujące, jest tu bowiem coś, czego od wielu lat lektur nie dał mi nikt inny. Hamvas potrafił obudzić we mnie pragnienie życia, przeciwko któremu zwracała go współczesna mu „kultura Antychrysta”, czyli kultura absolutnego kryzysu duchowego i metafizycznego związanego z nowoczesnością. Jak pisze bowiem Hamvas: „Człowiek nie może zwracać się przeciw sile, która go niesie – bo to nie życie jest ukryte w człowieku, tylko człowiek jest zanurzony w życiu, i to nie człowiek żyje życiem, tylko życie ożywia człowieka”. To swoiste wyznanie wiary Hamvasa, punkt wyjścia jego filozofii życia.

Eseje Hamvasa to ogień. Ogień, który spalił mnie na popiół i dmuchnął w świat. Jest tak przede wszystkim dlatego, że pisanie Hamvasa ma na celu ocalenie, zarówno siebie jako podmiotu, jak również, przede wszystkim, pewnej formy kultury, która konała na jego oczach. Trzeba tutaj dodać, że Hamvas miał po wojnie zakaz publikowania wydany przez władze komunistyczne oraz nie mógł podejmować żadnych prac związanych z pisaniem, co załatwił mu osobiście znany filozof marksistowski György Lukács. Hamvas pisze więc wiele tekstów dla siebie, ewentualnie dla kilku znajomych, którym przekazuje swoje teksty. Jego pisanie jest samotne, choć ma w sobie coś z listu, czyli tej formy piśmienniczej, w której, jak mówi słusznie Hamvas, nie można być samotnym (to jeden z ważnych tematów Hamvasa). Nigdy jednak nie traci nadziei, że jego projekt życia przetrwa i ożywi człowieka, gdyż to właśnie on rekonstruuje pierwotną mądrość świata wyśmianą, odrzuconą i zapomnianą przez nowoczesność.

Sytuacja zepchnięcia pisarza na margines życia, także ekonomiczny (pracował jako robotnik i ogrodnik), niewątpliwie go hartuje, wyostrza zmysły i pióro, więcej nawet, pozwala zrozumieć istotę pisania jako pewnej formy skupienia, której celem jest rozpalić ogień prawdy, czyli tego, co poza tu i teraz. Pisanie musi być idealistyczne, albo nie powinno istnieć w ogóle. To nie tylko deklaracja względem formy czy stylu, to deklaracja ideowa. Dzięki pismu Grekom udało się wynaleźć jedyną formę przetrwania w rozpadającym się świecie, przeżycia pośrodku zniszczenia, wzbogacenia się nawet w rozkładzie, jedyny sposób, by życie było piękne niezależnie od okoliczności, epoki, państwa i społeczeństwa. Jest nim idealizm, czyli stojąca ponad epoką, państwem i społeczeństwem, językiem świadomość wiecznej prawdy. Słowem: w pisaniu musi być poszukiwanie wiecznej prawdy, czyli to, co nie przemija.

Hamvas pisze niezwykle osobiście, opowiadając o swoim widzeniu świata, o tym, jak tworzy nastrój pozwalający mu intensywnie przeżywać świat, wzrastać w życiu, napełniać siebie duszą świata, aby trwać pomimo przeciwności losu. Hamvas niewątpliwe bliski jest tutaj projektowi Nietzscheańskiemu, który filozoficznie bardzo cenił. O ile u Nietzschego żyć to podporządkowywać sobie świat, o tyle u Hamvasa trzeba raczej Ja zespolić ze światem poprzez odkrycie jego uniwersalnej prawdy; prawdy świata, którą na różne sposoby, choć istotowo podobnie, wypowiadały różne kultury. Duchową Tradycję człowieka, którą Hamvas odnajduje zarówno w naukach Wschodu, jak i na Zachodzie, przeciwstawia nowoczesności, która poprzez swój chłodny racjonalizm, pragmatyzm, technokrację sprowadza człowieka do narzędzia, niszcząc jego duchowość poprzez między innymi błędne pojęcie o indywidualizmie, poprzez fetyszyzację Ja oderwanego od świata.

Gdzie poszukiwać tej prawdy?

Odpowiadając na to pytanie, Hamvasa wskazuje, że pierwszym światem człowieka jest świat jego codzienności, prozaiczność życia, powtarzalność działań, które „są czymś więcej”. To w tej powtarzalności zżywamy się ze światem, rzeczy stają się nam bliskie. Metafizyka jest w ludzkich działaniach. To w naszych czynnościach, jak choćby w porannym ubieraniu się, gotowaniu zupy, rozpalaniu ognia, budowania domu – można doświadczyć świata: poprzez działanie, które jest myśleniem. Działanie bowiem odciska się w nas: kto zdradza innego, zdradza siebie, kto buduje dom, buduje siebie. Trzeba przyjąć pewną postawę, którą można określić mianem otwartej, gdyż tylko w tej swojej otwartości można zobaczyć otwarty byt, jak mówi Hamvas, czyli taki, który sięga poza widzialne granice życia. Przykładem bytu otwartego jest np. kwiat. Jeśli chcesz świata, bądź jak świat, gdy chcesz poznać prawdę o bycie otwartym, bądź otwarty.

Owe otwarcie, jako podmiotowa decyzja, może wynikać z sytuacji granicznej. Hamvas doznał załamań nerwowych podczas pierwszej wojny światowej oraz utraty mieszkania w czasie drugiej. Być może najistotniejszy jest widok zbombardowanego domu wraz całą biblioteką i pismami oraz przejmujący moment, gdy Hamvas pada na kolana i płacze wokół miotanych wiatrem kartek papieru. Te sytuacje sprawiają, że dopiero wtedy czuje powołanie do nowego istnienia, które posiadanie utrudnia (to Hamvas jako pierwszy, nie Fromm, mówi: być, nie mieć). Nie chciej wiele, nie chciej posiadać, bo wtedy na pewno nie znajdziesz spokoju, a tylko w stanie uspokojenia, tak obcemu dzisiejszemu rozedrganiu, możesz być blisko świata, będąc tym samym blisko siebie. Stracić wszystko, by zyskać wszystko. Dziwne? Czasami trzeba stracić niewinność, aby ją zyskać – mówi Hamvas, wskazując na nieuniknioność życiowej dialektyki, paradoksu, ale także tajemnicy i nieprzewidywalności.

Z ogromnego bogactwa problemów podejmowanych przez Hamvasa skupię się tylko na jednym – filozofii podmiotu oraz szeroko pojętej wspólnoty: ludzkiej i nie-ludzkiej. Wybrzmiewa ona najpełniej w esejach „Socjologia samotności” oraz „Kierkegaard na Sycylii”.

W najogólniejszym wymiarze pokazują one, jak niebezpieczne jest zamknięcie Ja w granicach swojej skóry, brak otwartości na świat, lęk przez ryzykiem poznania go poprzez zmysłowe zanurzenie się w nim. Wskazują, że pomiędzy Ja a światem oraz ludzką i nie-ludzką wspólnotą nie zachodzi różnica tak głęboka, jak chce nowoczesność. Ta różnica jest w ogóle z ducha nowoczesna i jako taka musi być przezwyciężona, gdyż jest wroga życiu, nie rozpoznaje jedności życia, a przez to rodzi tylko cierpienie jako efekt samotności i utraty więzi ze społeczeństwem. To jest właśnie główne zadanie filozofii życia Hamvasa: zasypać przepaść pomiędzy człowiekiem a światem: ludzi i nie-ludzi. Zażegnać alienację.

W takim ujęciu Hamvas to pierwszy posthumanista, co ciekawe, także powołujący się na myślenie magiczne jako ratunek przed pustką odczarowanego świata. Ale jest w swojej refleksji dużo bardziej kulturowo przenikliwy, filozoficznie głębszy, dzięki czemu unika naiwności technooptymizmu czy nudnej gadaniny w psychoterapeutycznym języku uważności i czułości à la Olga Tokarczuk. Zamiast bezrefleksyjnego ściągania wszystkiego z Zachodu, polscy posthumaniści mogliby poczytać prowincjonalnego Węgra, który przerasta ich o głowę nie tylko literacko, ale przede wszystkim intelektualnie. Co więcej, nie jest to opis bogatych akademików znudzonych wygodnym życiem i chcących umagicznić sobie świat, lecz realna postawa, która wykuwała się empirycznie, a nie poprzez lekturę – i choćby z tego względu nigdy jej nie dorówna, gdyż warsztaty o „magicznych roślinach” nigdy nie zastąpią prawdy ogrodu Hamvasa.

Punktem wyjścia do refleksji nad samotnością jest antypsychologiczne stanowisko Hamvasa, który twierdzi, iż psychologizowanie niczego nie wyjaśnia, gdyż punkt ciężkości lokuje w duszy jednostki, gdy ten punkt znajduje się poza nią. Co nim jest? Zewnętrze, czyli świat oraz wspólnota. „W samotności człowiek czuje najmocniej, że życie przeżywane tylko wewnątrz jest nietwórcze: miejscem jego losu jest świat. […] przeznaczeniem człowieka jest świat, środowisko, przede wszystkim wspólnota”. Z tego powodu Hamvas odrzuca psychologię na rzecz socjologii, wskazując tym samym, że to refleksja nad społeczeństwem i jej kulturą na fundamentalne znaczenie dla refleksji na samotnością.

Rozważając różne jej typy, m.in. samotność egzystencjalną, samotność heroiczną, samotność demoniczną – wskazuje na nowy typ samotności, który pojawił się w nowoczesności. Ten miejski typ samotności, jak go określa, nie ma nic wspólnego z chorobą, neurozą, przestępstwem czy świadomą decyzją, jest on bowiem społeczny. Tym, co go odróżnia od innych typów samotności, pisze Hamvas, jest jej powszechne występowanie będące wynikiem masowego indywidualizmu, który zatomizował dawne więzi pokrewieństwa i ducha, czyniąc z tych osób samotne atomy. To samo możemy dzisiaj przeczytać w „Cząstkach elementarnych” Michela Houellebecqua. Jak stwierdza węgierski pisarz, a co mogłoby być komentarzem do wielu obrazów Edwarda Hoppera: „Nigdzie nie ma tylu samotnych ludzi co w dużym współczesnym mieście. […] W dni powszednie wielkie miasto da się jeszcze jakoś znieść, bo podczas pracy nikt nie odczuwa odrębności swojej egzystencji, ale w święto, szczególnie świąteczne południe, wielkie miasto cichnie i zamiera. W niedzielę po południu mieszkaniec wielkiego miasta nudzi się. Czym jest nuda? – samotnością. Miasto ogarnia przygnębiająca atmosfera opuszczenia. Ludzie siedzą po domach sami, jakby w ogóle nie było czegoś takiego jak grupy, kontakty, więź, zbiorowość, państwo, wspólnota, rodzina. Społeczność znalazła się w rozsypce, bo pozrywały się nici łączące ludzi”.

Społeczeństwo, mówi Hamvas, przestało istnieć, a samotność pojawia się tam, gdzie następuje utrata symbiozy wyrażająca „pełnię bytu”, czego przykładem jest człowiek czytający w czasie niedzielnego obiadu. Człowiek, powiedziałby zapewne, zresztą bardzo bliski Hamvasowi, filozof Byung-Chul Han, niepotrafiący przeżywać już rytuału, nie znający łączącego ludzi symbolu. Ta społeczna samotność jest nieznana na szeroką skalę w przednowoczesności, gdyż ludzie żyjący w pasterskich, myśliwskich czy rolniczych formach życia nie znają takiej izolacjonistycznej tendencji. I wcale nie chodzi tutaj o pragmatyczny pożytek, twierdzi Hamvas, ale o głębsze rozpoznanie, że jest to naturalna organizacja sposobu życia. Wynika to z faktu, iż „człowiek jest jednym z elementów wielkich organizmów ziemskich, współżyje z naturą z racji swojego bytu, roli, znaczenia, poprzez pracę, powołanie, rodzinę i wspólnotę, a wszystko to dzieje się bez żadnego przymusu, samo z siebie, i zyskuje organiczny sens we własnych granicach. Tylko tam, gdzie funkcjonuje ziemska i metafizyczna pełnia symbiozy, zanika ryzyko samotności”. Tylko na podglebiu takiej symbiozy powstaje dusza kultury, jak określa ją Hamvas za filozofami kultury. Dusza kultury kształtowana jest przez tryb życia, środowisko, pracę, twórczość artystyczną, zwyczaje i religię, czyli całościowego ducha wspólnoty zawierającego w sobie elementarnie metafizyczne więzi. To ona likwiduje groźbę wszelkiego rozdarcia, ogarniając wszystkich uczestników wspólnoty.

We współczesnym społeczeństwie, pisze Hamvas, duch wspólnoty zanikł i z tego powodu samotność mogła stać się zjawiskiem masowym. Likwidacja kultury i ducha wspólnoty równa się epidemii samotności. Jednostka i wspólnota stanęły naprzeciwko siebie, nie znajdując żadnych wspólnych punktów. Zamiast tożsamości mamy różnicę, której nie zna świat symbiozy. Dlaczego? Gdyż wyklucza on sprzeczność pomiędzy indywidualizmem a kolektywizmem. Warunkiem istnienia ducha wspólnoty jest tak silne zakorzenienie w nim jednostki, by nie miała samodzielnych zamiarów, a wspólnota ma tak zrównoważony charakter, że każdy jej członek może być tym, kim jest (warto dodać, że podobnie tę kwestię widział choćby John Rawls w „Teorii sprawiedliwości”). Wspólnota nie oznacza, jak trafnie zauważa Hamvas – wbrew temu, co dzisiaj jest niemal częścią zdrowego rozsądku ukształtowanego przez zwulgaryzowaną wersję liberalizmu – że „człowiek ma być seryjnym produktem fabrycznym, tylko to, że w elementarny sposób jest związany z innymi”. W tym sensie nie ma konieczności – ani nawet potrzeby – rezygnacji z indywidualności, gdyż ta rezygnacja nie jest wymogiem symbiozy. Wręcz przeciwnie: tylko osoby, nie zaś bezosobowe byty mogą żyć wspólnie.

Trzeba na powrót odzyskać człowieka, a nie się go pozbyć, jak chcą posthumaniści, którzy połączyli dwa sposoby, na jakie dzisiaj można jeszcze przeżyć symbiozę, czyli naturę oraz duchowość. Oba sposoby, twierdzi Hamvas, świadczą raczej o braku duszy kultury niż o jej istnieniu, albowiem w duszy kultury symbioza jest spontaniczna, bezproblemowa, pozbawiona komplikacji – jest możliwa w postawie zaangażowanej w świat. Dzisiaj, powiada Hamvas, nawet spotkanie z naturą czy zanurzenie się we wspólnej duchowości okazuje się wątpliwe. Co więcej, ma charakter ucieczki. Hamvas dostrzega to jako jeden z pierwszych, wskazując na różne od siebie praktyki kulturowe, takie jak „wyprawy na łono natury”, sport na wolnym powietrzu, turystyka, ale i wszelkie formy ekstatyczne, gdzie narkotykiem jest choćby medium książki. Słowem: wszystkie praktyki, w których, po pierwsze, nie ma kontaktu z ludźmi, nawet najbliższymi, w tym rodziną. Po drugie, gdy realnych ludzi zastępuje wyobrażenie. Czynią tak ludzie, którzy nie mogą znieść siebie i swojej samotności, a praktyki te to chwilowe zawieszenia samotności lub tworzenie światów zastępczych. Nie chodzi o to, żeby nie mieć więzi z czymś innym, chodzi o to, żeby one nie były ucieczką od więzi podstawowej, jaką jest więź ludzka, albowiem twórcze życie, jak i życie w ogóle, nie może istnieć poza społeczeństwem. Kto porzuca świat oraz wspólnotę, ten zamyka się w Ja, a to staje się koszmarem. Tego zagadnienia dotyczy drugi wspomniany esej.

W eseju „Kierkegaard na Sycylii” Hamvas podejmuje ciekawy dialog z duńskim filozofem, którym obok Nietzschego fascynował się w czasie studiów filozoficznych. Esej Hamvasa, chyba jeden z najbardziej genialnych esejów w dziejach tego gatunku, to filozoficzna fantazja nad podróżą autora „Choroby na śmierć” na Sycylię, na której przecież nigdy realnie nie był. Jeśli chodzi o filozoficzną specyfikację, można powiedzieć, że to esej z zakresu filozofii podmiotu, gdyż kluczowym elementem filozofii Kierkegaarda przywołanym przez Hamvasa, jest filozoficzna nowość tego pierwszego, mówiącego, iż „Życie nie zależy od zjawisk, widzialnych i odczuwalnych obrazów, wyobrażeń i postaci: ono zależy od wewnętrznej aktywności, od działania psychologicznego, które jest całkowicie niezawisłe od świata zewnętrznego. Ludzki byt składa się nie ze zjawisk, tylko z postanowień. Ważne jest jedynie to, w czym istota ludzka bezpośrednio żyje. Punkt centralny egzystencji stanowi nie zjawisko, tylko postanowienie”.

To postanowienie, po pierwsze, powinno być marzeniem, bo tylko nimi karmi się życie (ta myśl jest klamrą spajającą esej, gdyż go otwiera i zamyka). Po drugie, kierować się ku zewnętrzu, ku światu, a nie ku psychicznemu wnętrzu, kryciu się w nim, zatapianiu, zagrzebywaniu w nim. Rezygnacja z tych dwóch wytycznych równa się katastrofie zapadnięcia się w siebie, dzisiaj wręcz powszechnemu dzięki procesowi terapeutyzacji kultury, przed czym Hamvas przestrzega. Z tego względu to jeden z bardziej aktualnych esejów.

Punktem wyjścia dla refleksji filozoficznej jest podróż jako metafora poznawania bardziej siebie niż świata, choć w perspektywie powyższego ujęcia człowieka jako „podmiotu preferencyjnego”, psychiczne nastawienie, „postanowienie” wobec świata, warunkuje jego nasze w nim bycie. Podróż, mówi Hamvas, daje nam niesamowite bogactwo możliwości związane z wyborami ścieżek wyprawy. Podróż powinna być jak pożar: być zachłanna na każdy kawałek do strawienia swoim ogniem i podążać w każdym kierunku naraz, aby na jej końcu pozostał tylko popiół. Zamiast spalonego świata, który dalej żyje i kwitnie, spala się jednak sam człowiek, gdyż zatracił w sobie ogień. Człowiek przestał bowiem mieć w sobie ten szaleńczy pożar, który Hamvas zwie życiem, nie dziwi zatem, że już nie potrafi podróżować. Nie potrafi poddać się „magicznej dynamice podróży”, aby go poniosła dokąd chce i aby czyniła to, co jej się podoba. Niczego bowiem nie potrafi, albowiem stracił kontakt ze światem, zamknął się na byt, uwięził w sobie, a jedyne, czym się zajmuje, jest rozważanie tego, co traci, gdyż nie może mieć wszystkiego – w efekcie nie ma niczego i zaczyna nienawidzić życia: „Biedny podróżny, biedny, kto żyje, biedne «ja»”. Oto nowy typ człowieka – człowieka psychologicznego.

Jak wygląda jego podróż? Jak nowy człowiek buduje więź ze światem?

Tym, co robi, jest nieustanne wycofywanie się ze świata, gdyż nie odpowiada on temu, czym miał być przed podjęciem decyzji o podróży. „Przyjechał tu z planem”, ale Sycylia nie jest z nim zgodna. Szuka wyobrażonej przez siebie przyjemności i estetyki, a jeśli jej nie znajduje, bo i znaleźć nie może, gdyż znajduje się ona tylko w jego głowie, porzuca wszelkie aktywności, jak spacery i kąpiele. Świat rozczarowuje, bo jest za gorąco, za kamieniem może być wąż, w wodzie są glony, nie ma drogi, którą mógłby spacerować. Wszelką przyjemność bycia na Sycylii niszczy to, jaka ona jest: jak ona pachnie, ale także to, czego lęka się podróżnik, np. kryjącej się w wodzie bestii, rekina. W efekcie bezpodstawnych lęków i przesadnej troski o bezpieczeństwo, kąpie się w domowej miednicy zamiast w morzu. Świat morza kurczy mu się do kałuży, gdyż to na jego brzegu zanurza się w miednicy, obawiając się polipów czy raków. Co za koszmar, a wystarczyłby krok… Boi się słońca, nieustannie chowa w cieniu, źle śpi. Brakuje mu apetytu, nic mu nie smakuje, boli go żołądek, nieustannie ma mdłości. Moim zdaniem to nawiązanie do tytułu książki Jeana-Paula Sartre’a, której akcja dzieje się, podobnie jak akcja wymyślonej historii Hamvasa, także w nadmorskiej miejscowości. Kluczowe jest jednak to, że w eseju Hamvasa oraz „Mdłościach” Sartre’a mamy do czynienia ze studium utraty kontaktu z rzeczywistością, którą zastępuje wyobraźnia. To do niej przenosi się człowiek, przestając jednocześnie być w świecie, gdyż jedynym światem staje się jego wyobraźnia, będąc w istocie więzieniem duszy oraz blokadą dla zmysłów. Ile słońca wpada przez więzienne kraty?

Podróż, jak łatwo się domyślić, nie udaje się, gdyż nie otworzyły się przed podróżnikiem żadne możliwości, a wręcz wszystkie zostały zamknięte. Szeroki świat bardzo się zawęził. Do rozmiaru kałuży. „Wszystko na co czekał, przeżył negatywnie” – pisze Hamvas.

Dlaczego?

Schronił się bowiem szczelnie w swoim Ja, z którego piękno nie było w stanie go wywabić, co powoduje tylko mękę z tym Ja, które staje się wręcz wrogiem samego siebie. Zostają tylko mdłości. Patrząc na świat, widzi tylko Ja – twierdzi węgierski eseista, dając tym samym znakomity komentarz na temat mitu o Narcyzie oraz rodzącego się na oczach Hamvasa kulturowego narcyzmu opisywanego w kilka dekad później przez filozofów kultury oraz socjologów. Nasz podróżnik nigdzie nie wyrusza, bo nie potrafi opuścić swojego Ja, w które nieustannie się zagłębia, aby odkryć siebie. Lecz tam nic nie ma oprócz lęku przed światem: „Żeby tylko przetrwać, żeby nic go nie skrzywdziło, nie obraziło, ojej, żeby nie stracił siebie”. Rzeczywistość okazuje się przygnębiająca, gdyż człowiek psychologiczny, który uległ „usejftycznieniu”, nie potrafi wyjść z siebie, zamknął się w klasztorze nowej religii, jaką jest Ja. Ten ascetyczny patos analizy duszy, mówi Hamvas, to droga donikąd, odrzuć te nowo religijne iluzje, mówi, gdyż nikt ciebie nie kusi, a diabeł, którego się obawiasz, jest tylko w tobie. Tym czego się boisz, jesteś ty sam. Co miałoby być przeciw tobie? Ryby? Słońce? Zapachy? Gnębi ciebie własne ja. To szaleństwo, mówi Hamvas, które uniemożliwia życie, a jedynie prowadzącą do omdlenia z udręczenia i samooskarżycielską analizę samego siebie. Jak dobitnie pisze Hamvas: „Czy sądzisz, że jeśli nie kochasz niczego jesteś zdolny kochać samego siebie? Droga do ciebie prowadzi tylko przez świat, więc jeśli nie kochasz niczego, nie możesz kochać siebie”. Nie trzeba zbytniej przenikliwości, aby uświadomić sobie szkodliwą głupotę well-being’owego hasła „Pokochaj siebie”. To się nigdy nie uda, bo wektor miłości biegnie inaczej.

Człowiek psychologiczny jest skazany na nieszczęście oraz samotność, przed którą nie ma już ucieczki, co – jak łatwo się domyślić – będzie powodowało tylko różne zaburzenia choroby psychiczne, czego obecnie jesteśmy świadkami.

Co zatem czynić? Jak wygrzebać się z Ja?

Rób to, czego chce od ciebie świat, a nie twoje Ja, nie prowadź walki ze światem, bo on nie jest twoim wrogiem. Ty sam jesteś dla siebie wrogiem, zamykając się przed światem w sferze własnych wyobrażeń. To grzech, bo grzechem jest trwać w stanie takiej wojny pomiędzy światem a Ja. A zatem nie unikaj ryzyka, wolności, niebezpieczeństwa. Kierując słowa do nowego człowieka, Hamvas pisze: „Uchwyciłeś się swojego «ja» i w magicznej metamorfozie podróży nie potrafisz stać się morzem, słońcem, winem, wiatrem. Dlaczego nie możesz normalnie jeść i mdli cię wśród zapachu pomarańczowych gajów. Spróbuj nie przeżywać świata we własnym imieniu, przeżywaj raczej siebie w imieniu świata. Spróbuj spojrzeć na siebie jak na lutnię, na której grają żywioły. Kto od ciebie żąda, byś na widok czegoś pięknego najpierw pluł na siebie? To dla ciebie religia? Twoje religia? Raczej zbrukać świat, byle tylko «ja» pozostało nietknięte? To nie religia, przyjacielu, ale chandra. Musisz porzucić to, co chciałeś uratować. […] Spróbuj żyć szczerze bez uciekania się do psychologii. […] Bardziej z serca i z radością. […] «Ja» nie istnieje, to po prostu druga strona świata. Jest tylko Bóg, to on jaśnieje na morzu, i wśród pomarańczowych gajów, ten czarodziejski zapach i wiatr to też on, jest naraz wężem, rekinem i winem. Nie zastanawiaj się, którym miałbyś być marzeniem. Wyśnij raczej samego siebie”.

W tym pięknym zakończeniu Hamvas namawia nas, abyśmy byli wolni, to znaczy wybrali nasz własny sposób reakcji na świat. Wybrali inne postanowienie, przyjęli inne niż psychologiczne nastawienie, wybrali odmienny od chandry nastrój. Jaki? Nastrój najsilniejszego przeżycia religijnego, jakim jest dziecięctwo boże, o którym pisze w najpiękniejszym wyznaniu wiary, jaki czytałem, czyli eseju „Pod tamaryszkiem”. Sycylia, szerzej Południe, jest tutaj metaforą, albowiem więcej pokładów owego dziecięctwa bożego mają w sobie ludzie Południa. W duchu ich kultury bowiem „znika jestem”, nie ma nic do roboty, a że nic nie robi, to i nie jest się zmęczonym. Pozostaje cieszyć się niebem, słońcem, wiatrem i morzem. Człowiek Południa nie musi myśleć i śpieszyć się, dlatego tam dobrze się śpi. Z tego już choćby względu trzeba kochać Południe. Kto go nie kocha, nie kocha życia. Jedząc pod tamaryszkiem słodką figę, można doświadczyć uśmiechu Boga. On uśmiecha się do swoich dzieci i wybacza im wszystkie psoty i nie zawsze miłe jego oku ziemskie rozkosze.

„Księga gaju laurowego” to pieśń życia. O Béla Hamvas! O Béla Hamvas! O Béla Hamvas!

dr hab. Michał Rydlewski

Grafika w nagłówku tekstu: Mila Okta Safitri from Pixabay

Czekając na swoją kolej

przez Karol Trammer | niedziela 30 sierpnia 2026 | opinie

Jak idzie reaktywacja linii kolejowych do największych polskich miast pozbawionych połączeń?

Licząca 59 tys. mieszkańców Łomża to już kolejne kilkudziesięciotysięczne miasto, które odzyskało połączenia kolejowe. W 2021 r. pociągi pasażerskie po 11 latach wróciły do Mielca (56 tys. mieszkańców), a w 2019 r. do Lubina (66 tys. mieszkańców), który od momentu likwidacji ruchu w 2010 r. był drugim najludniejszym polskim miastem pozbawionym połączeń.

Mieszkańcy potrzebują kolei teraz

Największe polskie miasto pozbawione kolei to 81-tysięczne Jastrzębie-Zdrój, do którego pociągi przestały dojeżdżać w 2001 r. (wtedy miało 97 tys. mieszkańców).

Zgłoszona przez samorząd województwa śląskiego koncepcja „Uzupełnienie sieci kolejowej o połączenie kolejowe Jastrzębia-Zdroju z Katowicami” została w 2022 r. zakwalifikowana do programu Kolej Plus. Następnie w 2023 r. spółka PKP Polskie Linie Kolejowe zleciła zaprojektowanie odbudowy rozebranych odcinków Jastrzębie-Zdrój – Pawłowice Śląskie i Żory – Orzesze, które wraz z czynnymi liniami Pawłowice Śląskie – Żory i Orzesze – Mikołów – Katowice miały zapewnić połączenie Jastrzębia-Zdroju z Katowicami. Zapowiedziano wówczas, że dokumentacja projektowa zostanie opracowana do 2026 r., po czym rozpoczną się prace budowlane, które potrwają do 2029 r. i wtedy zostaną uruchomione pociągi na trasie Jastrzębie-Zdrój – Żory – Orzesze – Katowice, a podróż z Jastrzębia-Zdroju do Katowic zajmie 1 godz. 12 min.

Rząd Donalda Tuska po objęciu władzy pod koniec 2023 r. zapowiedział rewizję stworzonego przez rząd Prawa i Sprawiedliwości programu. – „Kolej Plus to program wymagający weryfikacji” – oznajmił w lutym 2024 r. wiceminister infrastruktury Piotr Malepszak. Po trwającej ponad rok weryfikacji z programu odbudowy linii kolejowych wykreślono największe polskie miasto pozbawione kolei. Poinformował o tym w czerwcu 2025 r. pełnomocnik zarządu PKP PLK Rafał Banaszkiewicz na posiedzeniu sejmowej komisji infrastruktury: „Po zakończeniu dokumentacji projektowej nie przewidujemy dalszej realizacji linii kolejowej pomiędzy Jastrzębiem a Katowicami”.

Decyzja została przypieczętowana przyjętą w sierpniu 2025 r. uchwałą rady ministrów o aktualizacji programu Kolej Plus. Wykreślenie Jastrzębia-Zdroju zostało uzasadnione przez Ministerstwo Infrastruktury spodziewanym wzrostem kosztów odbudowy linii oraz planami spółki Centralny Port Komunikacyjny, które zakładają doprowadzenie do Jastrzębia-Zdroju odnogi od projektowanej linii dużych prędkości mającej połączyć Katowice z Czechami. To jednak oznaczałoby, że Jastrzębie-Zdrój musiałoby czekać na kolej nie do 2029 r., lecz w najlepszym razie – o ile zostaną dotrzymane dotychczas podawane terminy – do 2037 r. – „Mieszkańcy potrzebują kolei teraz, a nie za 10 lat. W Jastrzębiu-Zdroju czekamy na nią zbyt długo” – mówił prezydent miasta Michał Urgoł, gdy w lipcu 2025 r. wraz z prezydentem Żor Waldemarem Sochą i wójt Pawłowic Joanną Śmieją wystosował apel o kontynuowanie przedsięwzięcia w ramach programu Kolej Plus. Interweniowali też posłowie z tego terenu – zarówno Grzegorz Matusiak z PiS, jak i Krzysztof Gadowski z Koalicji Obywatelskiej.

Powrót do Jastrzębia-Zdroju

W obliczu sprzeciwu wobec wykreślenia Jastrzębia-Zdroju z Kolei Plus w październiku 2025 r. do miasta przyjechał wiceminister Piotr Malepszak, aby zaprzeczyć zapisom przyjętej dwa miesiące wcześniej rządowej uchwały aktualizującej program: „Jesteśmy zdeterminowani, by doprowadzić kolej do Jastrzębia i zapewnić szybkie połączenie z Pawłowicami, Żorami i dalej w kierunku Katowic” – zapewnił. – „Projekt jest prowadzony w ramach programu Kolej Plus, więc zakładamy ukończenie inwestycji do 2029 r.”.

Wyjeżdżając z Jastrzębia-Zdroju, Malepszak zostawił w mieście nadzieję, że czas podróży do Katowic będzie o około 20 min. krótszy niż pierwotnie zakładano: „Będziemy jeszcze optymalizować projekt, aby czas przejazdu był jak najkrótszy. Naszym celem jest, by podróż z Jastrzębia do Katowic trwała około 50 minut”.

Kilka miesięcy po wizycie Malepszaka w Jastrzębiu-Zdroju zapadła w ministerstwie decyzja o ponownym uwzględnieniu tego miasta w programie Kolej Plus. Tyle że przedsięwzięcie ma być realizowane w ograniczonym zakresie.

O ile dla odcinka Jastrzębie-Zdrój – Pawłowice Śląskie zakłada się opracowanie pełnej dokumentacji projektowej, uzyskanie wszystkich decyzji administracyjnych oraz wykonanie robót budowlanych, o tyle w przypadku odcinka Żory – Orzesze zakłada się zakończenie przedsięwzięcia na etapie opracowania dokumentacji projektowej i uzyskania decyzji środowiskowej. Oznacza to, że odcinek ten nie będzie odbudowany w ramach Kolei Plus, a jego rewitalizacja zostanie więc odłożona do czasu znalezienia innego źródła finansowania, które dziś pozostaje jednak nieznane. W ten sposób Ministerstwo Infrastruktury i PKP PLK postanowiły obciąć koszty przedsięwzięcia, ale będzie to skutkować wydłużeniem podróży z Jastrzębia-Zdroju do Katowic. Trasa pociągów tej relacji, w sytuacji gdy nie zostanie odbudowany odcinek Żory – Orzesze, wydłuży się z 68 km do 89 km: konieczne będzie nadkładanie drogi przez Rybnik ze zmianą kierunku jazdy na tej stacji. Alternatywą może być 76-kilometrowa trasa przez Strumień, Chybie, Goczałkowice-Zdrój, Pszczynę i Tychy – omijałaby ona jednak 62-tysięczne Żory, które dzięki przedsięwzięciu miały uzyskać bezpośrednie połączenie z Katowicami.

Tak czy inaczej w sytuacji rezygnacji z odbudowy odcinka Żory – Orzesze można między bajki i legendy włożyć deklaracje wiceministra Malepszaka o dążeniu do osiągnięcia czasu przejazdu z Jastrzębia-Zdroju do Katowic wynoszącego około 50 min. Przy dłuższej trasie problemem wręcz będzie osiągnięcie pierwotnie planowanego czasu przejazdu, który miał wynieść 1 godz. 12 min.

Szkody górnicze (nie) do przejścia

Gdy w sierpniu 2025 r. rada ministrów przyjęła uchwałę wykreślającą Jastrzębie-Zdrój z programu Kolei Plus, Piotr Malepszak w nieoficjalnych rozmowach jako podstawową przyczynę tej decyzji wskazywał to, że na przewidzianym do odbudowy odcinku z Pawłowic do Jastrzębia-Zdroju występują „szkody górnicze nie do przejścia”. Co ciekawe, o tym problemie w ogóle nie wspomniano w rządowej uchwale.

Na wschodzie Jastrzębia-Zdroju na około 400-metrowym odcinku rozebranej linii rzeczywiście znajdują się powstałe w wyniku szkód górniczych zapadlisko i zalewisko.

W październiku 2025 r. wiceminister infrastruktury Piotr Malepszak, udzielając odpowiedzi na interpelację posła Romana Fritza z Konfederacji Korony Polskiej, zapewnił, że „z informacji przekazanych przez PKP PLK wynika, że wycena budowy linii kolejowej w warunkach trudnych, tj. prowadzonej przez teren szkód górniczych, odbywa się na podstawie szczegółowych analiz, które uwzględniają negatywne aspekty szczególnych warunków miejscowych”. W następnym zdaniu zastrzegł, że „specyfika takich projektów obarczona jest ryzykiem wystąpienia nieprzewidzianych sytuacji w fazie realizacyjnej”. Malepszak odniósł się także do finansowych aspektów funkcjonowania kolei na obszarach szkód górniczych: „Koszty bieżącej eksploatacji i utrzymania infrastruktury kolejowej na terenach górniczych są zbliżone do kosztów ponoszonych na innych odcinkach sieci kolejowej” – zapewnił. – „Spółka będąca zarządcą infrastruktury kolejowej nie ponosi z tego tytułu obciążeń finansowych, gdyż obowiązek przywrócenia infrastruktury do stanu technicznego zapewniającego bezpieczne prowadzenie ruchu kolejowego spoczywa w całości na podmiocie prowadzącym działalność górniczą”.

W tym samym czasie, podczas odbywającej się w październiku 2025 r., wizyty w Jastrzębiu-Zdroju, wiceminister Malepszak wypowiadał się tak: „Musimy mieć na względzie fakt, że chodzi nie tylko o budowę nowej linii, ale również o koszty jej późniejszego utrzymania” – mówił w kontekście szkód górniczych. – „Tak więc musimy zbadać różne rozwiązania i wybrać najlepszą opcję”.

Pół roku później, pod koniec kwietnia 2026 r., wiceminister Malepszak zapewnił z mównicy sejmowej, że kolej wróci do Jastrzębia-Zdroju w grudniu 2029 r. Dodał, że przetarg na odbudowę linii do największego miasta pozbawionego kolei zostanie ogłoszony w czerwcu 2026 r. Terminu tego nie udało się jednak dotrzymać.

Bełchatów w nowym kierunku

Również do końca czerwca 2026 r. miał zostać rozpisany przetarg na rewitalizację linii Piotrków Trybunalski – Bełchatów. To również się nie udało. Obecnie spółka PKP PLK mówi o ogłoszeniu przetargu do końca lipca 2026 r.

Do liczącego 51 tys. mieszkańców Bełchatowa pociągi pasażerskie nie kursują od 2000 r. – wtedy miasto liczyło 61 tys. mieszkańców.

Rewitalizacja i elektryfikacja linii z Piotrkowa Trybunalskiego do Bełchatowa to jedno z dwóch przedsięwzięć zgłoszonych do programu Kolej Plus przez samorząd województwa łódzkiego. Drugim jest budowa nowej linii Chorzew Siemkowice – Wieluń. W 2023 r. zlecono prace projektowe dla obydwu tych przedsięwzięć. Ponadto w ramach programu Fundusze Europejskie dla Łódzkiego 2021-2027 trwają przygotowania do budowy nowej linii Bełchatów – Chorzew Siemkowice: w 2024 r. samorząd województwa łódzkiego zlecił opracowanie dokumentacji przedprojektowej. Kolejnym krokiem ma być rozpisanie przez PKP PLK przetargu na prace projektowe – według planu zamówień spółki miało to nastąpić do końca czerwca 2026 r., ale w tym terminie przetarg nie został ogłoszony.

Docelowo Bełchatów ma więc nie tylko odzyskać zlikwidowane w 2000 r. połączenia do Piotrkowa Trybunalskiego, ale też uzyskać połączenia nowymi liniami w kierunku stacji węzłowej Chorzew Siemkowice i dalej do Wielunia. Linie te mają stać się częścią ciągu biegnącego z Piotrkowa Trybunalskiego przez Bełchatów, Wieluń, Kępno i Oleśnicę aż do Wrocławia.

Ministerstwo Infrastruktury wcześniej nie planowało wykorzystania tego ciągu w przewozach dalekobieżnych, lecz w opublikowanym w maju 2026 r. przez resort projekcie planu transportowego określającego sieć połączeń dalekobieżnych po 2030 r. wskazano, że „na podstawie wyników prognoz, a także informacji ze spółek PKP Polskie Linie Kolejowe i Centralny Port Komunikacyjny na temat planowanych inwestycji infrastrukturalnych zidentyfikowano potencjał dla obsługi nowych i dotychczas nieobsługiwanych odcinków sieci kolejowej”. Wśród nich znalazła się trasa Warszawa – Piotrków Trybunalski – Bełchatów – Wieluń – Wieruszów – Kępno – Syców – Oleśnica – Wrocław. Jeśli plany te się ziszczą, to z Bełchatowa będzie można dojechać bez przesiadek do Warszawy i Wrocławia.

Piekary Śląskie i Siemianowice Śląskie na uboczu metropolii

Wśród miast liczących powyżej 50 tys. mieszkańców, które zostały pozbawione kolei, są dwa miasta leżące na obszarze Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Już od ponad 45 lat pociągi nie docierają do 51-tysięcznych Piekar Śląskich. Zbiegały się tu linie z Radzionkowa, Dąbrowy Górniczej Ząbkowic i Chorzowa. Linia łącząca Chorzów z Piekarami została wybudowana w 1925 r., aby umożliwić wyjazd z Katowic na północ z ominięciem niemieckiego wtedy Bytomia. Przed II wojną światową przez Piekary jeździły nie tylko pociągi lokalne z Katowic do Tarnowskich Gór czy Lublińca, ale również pociągi dalekobieżne w takich relacjach jak Katowice – Gdynia, Kraków – Poznań czy Lwów – Poznań. Po 1945 r., gdy cała aglomeracja górnośląska znalazła się w granicach Polski, trasa Chorzów – Piekary Śląskie – Radzionków straciła strategiczne znaczenie.

Połączenia pasażerskie zniknęły z Piekar Śląskich stopniowo: najpierw w 1968 r. zlikwidowano je na linii do Chorzowa, w 1976 r. na linii do Radzionkowa, a w 1981 r. na linii do Dąbrowy Górniczej Ząbkowic. Likwidacje te związane były z priorytetem, jaki za czasów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dawano dynamicznie wówczas rosnącemu ruchowi towarowemu – w 1960 r. koleją przewieziono 287 mln ton ładunków, w 1970 r. 382 mln ton, a w 1980 r. już 482 mln ton (dla porównania w 2025 r. kolej przewiozła 218 mln ton ładunków). Na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim priorytet dla przewozów towarowych oznaczał całkowite wycofanie pociągów pasażerskich z części linii, aby usprawnić obsługę znajdujących się przy nich kopalń, hut i elektrowni. Gdy po 1989 r. nastała dezindustrializacja, to na liniach tych nie przywrócono ruchu pasażerskiego, lecz zaczęto je likwidować. Zdemontowane zostały linie z Piekar Śląskich w kierunku Chorzowa i Dąbrowy Górniczej Ząbkowic. Nadal w ruchu towarowym czynna jest linia z Piekar Śląskich do Radzionkowa.

Prawie 60 lat temu, bo już w 1968 r., zlikwidowane zostały pociągi pasażerskie kursujące przez Siemianowice Śląskie. Jeździły one trasie Katowice Zawodzie – Katowice Dąbrówka Mała – Siemianowice Śląskie – Chorzów Stary – Piekary Śląskie – Radzionków – Tarnowskie Góry.

Siemianowice Śląskie liczą 62 tys. mieszkańców i – jeśli powrócą połączenia do Jastrzębia-Zdroju – przejmą niechlubny tytuł największego w Polsce miasta bez połączeń kolejowych. Tymczasem przez Siemianowice Śląskie biegnie czynna linia kolejowa: dwutorowa, zelektryfikowana i obowiązuje na niej prędkość 70-80 km/h. Linia ta prowadzi z Mysłowic przez północno-wschodnie dzielnice Katowic, Siemianowice Śląskie, Chorzów do Bytomia i służy ruchowi towarowemu jako obejście stacji Katowice. Obecnie linią tą jeżdżą również pociągi PKP Intercity, dla których wytyczono tędy objazd na czas przebudowy węzła katowickiego. Przez Siemianowice Śląskie przejeżdżają one bez postoju, ponieważ stacja w tym mieście od dekad pełni funkcję tylko techniczną i nie ma na niej peronów.

Monorail, kreski i wizje

Siemianowice Śląskie i Piekary Śląskie jako miasta leżące w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii dysponują transportem publicznym do sąsiednich miast, które są obsługiwane koleją. Z Siemianowic Śląskich można w około 20 min. dojechać tramwajem do dworca kolejowego w Katowicach. W podobnym czasie można dotrzeć autobusem z Piekar Śląskich do dworca w Bytomiu (linię tramwajową łączącą Piekary Śląskie z Bytomiem zlikwidowano w 2006 r.).

W 2018 r. na zlecenie Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii powstała koncepcja kolei metropolitalnej, która – choć zakłada wykorzystanie niektórych odcinków czynnych tylko w ruchu towarowym i odcinków zlikwidowanych – nie obejmuje jednak ani Piekar Śląskich, ani nawet Siemianowic Śląskich, przez które biegnie przecież dwutorowa i zelektryfikowana linia kolejowa.

W głowach władz Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii zrodził się za to futurystyczny i nierealny pomysł jednoszynowej kolei Monorail mającej połączyć Katowice i Sosnowiec z portem lotniczym w Pyrzowicach. Miałaby ona biec przez Siemianowice Śląskie, a także przez liczącą 29 tys. mieszkańców Czeladź, czyli kolejne miasto Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii leżące poza siecią kolejową.

Jednocześnie w 2018 r. na zlecenie samorządu województwa śląskiego została opracowana „Koncepcja funkcjonalno-przestrzenna metropolitalnej obwodnicy kolejowej w oparciu o układ istniejących linii towarowych”. Zakładała ona stworzenie okrężnej trasy Gliwice – Zabrze Makoszowy – Ruda Bielszowice – Ruda Kochłowice – Katowice Muchowiec – Katowice Szopienice Północne – Siemianowice Śląskie – Chorzów Stary – Bytom – Zabrze Północne – Zabrze Maciejów – Gliwice. Osiem lat temu pomysł metropolitalnej obwodnicy kolejowej był nawet promowany okolicznościowymi przejazdami pociągów Kolei Śląskich tą okrężną trasą. Potem jednak temat wykorzystania całego ringu w przewozach pasażerskich ucichł.

Jak dotąd z całej okrężnej trasy regularny ruch pasażerski wprowadzono tylko na odcinku z Gliwic do Bytomia, na którym do reaktywacji połączeń doszło w 2021 r. Planowane jest też wprowadzenie połączeń z Gliwic do Katowic trasą przez Zabrze Makoszowy, Rudę Bielszowice i Rudę Kochłowice, a więc na południowym odcinku obwodnicy metropolitalnej. Dla jej odcinka biegnącego przez Siemianowice Śląskie wciąż nie ma konkretnych planów. Tymczasem jednym z rozwiązań mogłoby być wydłużenie trasy pociągów Gliwice – Bytom, tak aby jechały dalej przez Siemianowice Śląskie do Mysłowic.

Choć ogłoszony w 2023 r. plan zrównoważonej mobilności Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii podkreśla, że „komunikacja zbiorowa powinna być oparta na szkielecie kolei metropolitalnej o wysokiej częstotliwości”, to zamierzenia dotyczące Metrokolei, bo pod taką nazwą ma tu funkcjonować kolej metropolitalna, nie przewidują doprowadzenia jej do żadnego z miast obecnie nieposiadających połączeń kolejowych. Zakładana jest tylko rozbudowa sieci na terenie tych miast, które już są obsługiwane koleją.

W ogłoszonym w czerwcu 2026 r. przez Ministerstwo Infrastruktury oraz spółki PKP PLK i CPK planie Zintegrowanej Sieci Kolejowej pojawiła się za to koncepcja nowej magistrali wybiegającej z Katowic na północ przez Siemianowice Śląskie i port lotniczy Pyrzowice do Częstochowy. Jako że Zintegrowana Sieć Kolejowa na razie sprowadza się jedynie do kresek na mapie, to nie wiadomo ani jak magistrala miałaby zostać poprowadzona przez zurbanizowany obszar śródmieścia i północnych dzielnic Katowic oraz Siemianowic Śląskich, ani kiedy miałaby powstać.

Karol Trammer

Tekst pochodzi z dwumiesięcznika „Z Biegiem Szyn” (nr 4/143 lipiec-sierpień 2026)
https://www.zbs.net.pl

Kapitalizm działa. Niestety

przez redakcja | niedziela 23 sierpnia 2026 | opinie

Krytyka skutków funkcjonowania systemu kapitalistycznego, a zwłaszcza jego fundamentalistycznej wersji w postaci anglosaskiego neoliberalizmu, jest dziełem autorów wywodzących się z wielu środowisk. Krytykują neoliberalizm lewicowcy, prawicowcy, anarchiści, nacjonaliści. Niemało jest także słów krytycznych spod piór autorów, których zaklasyfikowalibyśmy raczej jako liberałów (takich lub innych). I właśnie we wstępie do dalszych rozważań chciałbym się zatrzymać na krytyce funkcjonalnej, tj. tej, która jakkolwiek dostrzega całe spektrum tragicznych dla społeczeństwa i planety skutków gospodarki wolnorynkowej, to sama definiuje się w tymże spektrum poglądów wolnorynkowych. Wymienić tu możemy chociażby Stiglitza, Chang Ha-joona, a z krajowego podwórka choćby Andrzeja Szahaja. Nie mam zamiaru oczywiście w żaden sposób podważać wyśmienitego dorobku każdego z nich, a jedynie posłużyć się tymi postaciami jako przyczynkiem do dalszych rozważań.

Otóż i ci znamienici autorzy, i szereg innych wychodzą – zazwyczaj zresztą świadomie i deklaratywnie – z pozycji poparcia dla idei samego wolnego rynku, tj. kapitalizmu jako systemu w teorii pożytecznego i skutecznego dla społeczeństw i ludzi. Nawiązują zwykle do poglądów Adama Smitha czy Johna Locke’a. Wychodząca spod ich piór krytyka „bolszewizmu rynkowego” (jak ustrój balcerowiczowski określa prof. Szahaj) traktuje wszelkie patologie wolnego rynku jako anomalie i swoiste zboczenie z kursu. Można to oczywiście zrozumieć, zwłaszcza analizując lokalne perspektywy – transformację III RP, osadzenie wspomnianego Stiglitza w konserwatywnym mainstreamie czy doświadczenia Ha-joona z reform w Korei Południowej po zakończeniu wojny domowej.

Idea wolnorynkowa jawi się tu jako coś, co rozwija gospodarkę, zapewnia wzrost gospodarczy i umożliwia – cytując Kennedy’ego – przypływ, który podniesie wszystkie łódki. Idea wolnorynkowa w tej perspektywie powinna być poddana pewnej kontroli i korekcie, a takie jej skutki jak bieda, ogromne nierówności, niszczenie państwa i jego instytucji czy korupcja są tylko anormalnymi defektami, które przy dobrej woli i pewnym wysiłku da się zwalczyć.

Pozwolę sobie na zupełnie odwrotne stwierdzenie: wyzysk, nierówności, wszechwładza wielkich korporacji, powstanie prekariatu to skutki wynikające właśnie z samej idei kapitalizmu, a ewentualne pozytywne aspekty czy okresy funkcjonowania ekonomii wolnorynkowej wypływają z zanegowania i ograniczania liberalizmu i jego głównych założeń. Państwo dobrobytu, New Deal etc. są momentami historii, gdy wdrożono praktyki aksjologicznie niezgodne z kapitalizmem i oparte na innej mechanice, a przede wszystkim na innych celach i wartościach. Jednocześnie w długiej historii kapitalizmu (a tę za Braudelem wywodzę z „długiego wieku XVI”) okresy korekty, jak choćby wspomniany powojenny projekt państwa dobrobytu, są w ostateczności w mniejszości (czasowo) i stanowią swoiste zaburzenie w rynkowej i akumulacyjnej logice tego systemu ekonomicznego. Jednocześnie twierdzę, że pozytywne aspekty rozwoju zaistniałe w dobie kapitalizmu wynikają z konieczności ich wdrożenia dla lepszego akumulowania wpływów i zasobów. Ostatecznie tylko w gospodarce, która się rozwija, kapitaliści mogą się bogacić i zwiększać swoje bogactwo, bo tylko w takiej ekonomii jest coraz więcej najważniejszego element kapitalizmu – czyli kapitału.

Ukryta doktryna

Kapitalizm, a zwłaszcza jego ekstremalna wersja – neoliberalizm, są nam przedstawiane w przestrzeni publicznej jako system „naturalny” i „obiektywnie” występujący wszędzie, włącznie ze światem zwierząt. Niczym w matematyce, gdzie 2+2 to zawsze 4, tak w ekonomii im mniejsze podatki, regulacje i znaczenia państwa, tym rzekomo lepiej.

Prawda jest jednak zupełnie inna – taki ogląd sytuacji wynika nie z tego, że go ktoś obiektywnie ustalił, ale stąd, że od dawna są dobrze zorganizowane i konsekwentnie działające ośrodki, które promują taki punkt widzenia. Co więcej, działania takie finansowane są przez szereg korporacji i międzynarodowych firm, w których interesie leży wprowadzenie neoliberalnej agendy. Propagandę tę rozpoczęto właściwie tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej, co miało związek z powstaniem tak zwanej austriackiej szkoły ekonomii i niedługo potem rozwojem ośrodka Chicago Boys, czyli ludzi takich jak Milton Friedman i jego intelektualne otoczenie. Rzecz tutaj charakterystyczna, że przez kilka dekad poglądy ich były na marginesie, zarówno dyskusji akademickiej, jak i przede wszystkim praktycznej polityki szeroko rozumianego świata zachodniego.

Okres funkcjonowania zachodniej Europy w umownym czasie od roku 1945 do drugiej połowy lat siedemdziesiątych to czas wdrażania szeregu rodzajów polityk mniej lub bardziej podważających wartości kapitalistyczne. Mam tu na myśli tak amerykański New Deal, jak i europejską koncepcję państwa dobrobytu, gdzie postawiono na silną redystrybucję, faktyczne zwiększanie dochodu i majątku osób najbiedniejszych i to szybciej niż tych bogatych, upowszechnienie darmowej edukacji i ochrony zdrowia, wysoki i powszechny „socjal”, budownictwo państwowe dla szerokiego gremium osób i bardzo aktywny udział państwa w ekonomii, włącznie z byciem współwłaścicielem nie tylko konkretnych przedsiębiorstw, ale i całych branż.

W Stanach Zjednoczonych polityka Roosevelta, znana jako New Deal, oparta była między innymi na praktycznym założeniu wzrostu płacy minimalnej w stopniu większym niż inflacja, co powodowało z jednej strony szybki spadek liczby ubogich i wzrost dobrobytu, a z drugiej strony, co ciekawe, spadek liczby milionerów i miliarderów. Jednakowoż społeczeństwo amerykańskie w tym okresie bogaci się w sposób właściwie nieznany wcześniej w historii. Co to oznacza? Oznacza to, że z jednej strony mamy dość powszechną redystrybucję, a z drugiej że nie przeczy ona i nie neguje możliwości wzrostu gospodarczego i wzrostu dobrostanu większości obywateli Stanów Zjednoczonych.

Polityka ta zresztą miała wiele innych aspektów, jak chociażby upowszechnienie darmowej edukacji, postawienie na silny awans społeczny, bardzo duży nacisk na antymonopolistyczne praktyki i ustawodawstwo. Właściwie wszyscy prezydenci tego okresu, zarówno Demokraci, jak i Republikanie, nie tylko odrzucali, ale wręcz wyśmiewali neoliberalne koncepcje, które wówczas uchodziły za absurdalne.

Podkopywanie jednak takich polityk przez Friedmana, Hayeka, Rothbarda i stojący za nimi wielki kapitał potrzebowało tylko określonego kryzysu, aby móc eksplodować ze swym neoliberalnym fanatyzmem. Kryzysem tym był oczywiście kryzys paliwowy połowy lat 70., który nałożył się ze zmianą cyklu koniunkturalnego.

Oznaczało to nie tylko zwycięstwo w wyborach Ronalda Reagana, Margaret Thatcher, ale także wsparcie chociażby takich nieludzkich systemów jak Pinocheta czy Suharto. Pamiętajmy, że Friedman wprost afirmatywnie podchodził do nich i akceptował ich zbrodniczość oraz dziesiątki, a w przypadku Suharto setki tysięcy ofiar, byleby tylko wprowadzić neoliberalny ład. Friedman zresztą przyznawał, że Chile jest swoistym polem doświadczalnym dla jego koncepcji, a kolejne neoliberalne reformy Pinocheta były aktywnie wspierane przez niego jako doradcę oraz przez szereg jego współpracowników.

Od tego momentu możemy mówić o kapitalistycznej recydywie, czyli powrocie do normalnych kapitalistycznych praktyk. Bowiem, jak wspomniałem, ustrój kapitalistyczny datować możemy nie od XIX czy XX wieku, ale od tzw. długiego XVI wieku. W tym kontekście lata 1945-75 jawią się jako pewna anomalia w kapitalistycznej logice.

Logika ta wypływa z samego sensu funkcjonowania tego ustroju, który, jak sama nazwa wskazuje, opiera się na kapitale. Jedyną logiką rządzącą i kapitałem, i narzędziami, którymi jest on zdobywany, jest logika zysku i jego maksymalizacji oraz powiększania. Oznacza to nie tylko zagarnianie kolejnych rynków, ale i pól oraz aspektów funkcjonowania człowieka, społeczeństw i całych narodów.

To zaś prowadzi do coraz większego wyeksploatowania i planety, i systemów państwowych, i ostatecznie także społeczeństw. Kryzys klimatyczny nie jest żadną anomalią, lecz właśnie logiczną konsekwencją takiego systemu. Systemu opartego nie na potrzebach i wyzwaniach stojących przed społeczeństwami, ale właśnie na logice kapitału, która opiera się z kolei na rosnącej akumulacji, czyli nierówności między wąską grupą posiadaczy tego kapitału oraz szerokimi masami tych, którzy ten kapitał zmuszeni są dla nich wypracować. Aby kapitał zaś rósł, wymaga coraz więcej surowców, paliwa, pracy, a to w prosty sposób przekłada się na klimat.

Tu warto cofnąć się jeszcze wcześniej niż do wieku szesnastego, a dokładnie do wieku piętnastego i czasu rozpoczynającego się właśnie etapu wielkich odkryć geograficznych. Jak zauważają niektórzy autorzy, na przykład książki „Ukryta doktryna”, kapitalizm swoje przedbiegi miał na dwóch wyspach – na Maderze i wyspie Świętego Tomasza. Na Maderze dokonano najpierw całkowitego zniszczenia lokalnej fauny i flory poprzez masowe wypalanie lasów, a następnie na ich miejscu założono ogromne plantacje trzciny cukrowej. Te zresztą po pewnym czasie spowodowały tak dużą erozję gleby, że w ostateczności Madera całkowicie uległa wyjałowieniu i niemożliwa stała się tam normalna działalność rolnicza. Podobny model przeniesiono na wyspę Świętego Tomasza, lecz powiększono go dodatkowo o masową pracę niewolniczą i planowe wdrożenie masowego uprawiania trzciny cukrowej. W efekcie dostaliśmy swoisty hub, w którym wykluwała się praktyczna koncepcja kapitalizmu.

Już tutaj, na tym pierwszym, wstępnym etapie rozwoju kapitalizmu, jeszcze na niewielką skalę i ograniczonego do dwóch niedużych wysp, ujawniły się wszystkie elementy kapitalizmu, które w momencie, gdy doktryna ta obejmie większość świata, staną się determinantami naszego życia i toczących planetę kryzysów. Mamy tutaj masowe niszczenie środowiska naturalnego, wprowadzanie monokultur, logikę zysku, która determinuje absolutnie wszystko inne, niewolniczą pracę z całkowitym pominięciem praw człowieka i praw społeczności do samostanowienia. Widzimy tu również początek rodzącej się akumulacji kapitału, czyli kapitał, który odpowiada za zakładanie owych plantacji i sprowadzanie niewolników, na ich pracy i handlu trzciną dorabia się na tyle, że jest w stanie zakładać kolejne plantacje, pozyskiwać kolejnych niewolników (pracowników…) i zwiększać akumulację, tym samym zwiększając poziom nierówności kapitałowych i dochodowych.

Powrót do lat 70.

Jeśli prześledzimy tak rodzący się kapitalizm i jego ewolucję, zwłaszcza w okresie tak zwanej rewolucji przemysłowej, choć jej znaczenie w gruncie rzeczy nie było aż tak istotne, bo ogromne wzrosty produktywności i skuteczności technologii miały miejsce już w wieku XVII czy pierwszej połowie XVIII, to zobaczymy, że w okresie poprzedzającym pierwszą wojnę światową dochodzimy do poziomu nierówności, który nawet dzisiaj nie jest spotykany. Wąskie grupy, liczące czasem kilkaset, góra kilka tysięcy osób posiadają we Francji, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych tyle, ile cała reszta społeczeństwa w tychże krajach. Współczynnik Giniego osiąga tam zatrważające wartości, nieznane i wręcz nie uznawane za możliwe dziś, a niezwykle istotne badania dotyczące tego przedstawił chociażby Piketty w swoim „Kapitale XXI wieku”.

Oznacza to, że kapitalizm dokładnie tak został zaprogramowany i w ten sposób był i jest wykorzystywany. Nie jako system ogólnego, zrównoważonego rozwoju, podnoszenia wszystkich łodzi, ale jako system umożliwiający coraz większą akumulację władzy, bogactwa i wpływów przez wąską elitę, z jednoczesnym narzuceniem swoich racji i wizji świata całej reszcie społeczeństwa, która mamiona kapitalistycznymi, a wkrótce neoliberalnymi mitami, niejednokrotnie popierała to, co było sprawcą jej upodlenia i upadku.

Jak więc powinniśmy traktować ten wspomniany trzydziestoletni powojenny okres w kontekście całego kapitalizmu, skoro funkcjonujący od XVI wieku system charakteryzuje się zwiększaniem akumulacji władzy i pieniędzy, wzrostem nierówności i eksploatacją państw, ekosystemów oraz ludzi? Wydaje się, że najwłaściwsze jest uznanie, że New Deal czy polityka państwa dobrobytu na Zachodzie nie wynikała z aksjologii i założeń systemu wolnorynkowego, ale była jemu przeciwna. A społeczno-ekonomiczne sukcesy tychże systemów wynikały właśnie z postawienia tamy nieokiełznanemu kapitalizmowi.

Okres ten mógł poszczycić się zwiększeniem dobrobytu i jakości życia społeczeństw objętych tymi reformami nie dzięki, ale wbrew kapitalizmowi i jego logice. Wynikało to zarówno z analiz ludzi takich jak Keynes, którzy rozumieli, że wolny rynek nie działa tak, jak nam się wydawało czy wydaje, jak również z wyrachowania i strachu, że znów dojdzie do kryzysu takiego jak pod koniec lat dwudziestych i w wyniku tego do władzy dojdą czy to komuniści, czy powoli odradzające się ruchy skrajnej prawicy.

Neoliberalizm jest powrotem do normalnego trybu funkcjonowania kapitalizmu i zaprzeczeniem tych polityk i tych strategii rozwoju państw na Zachodzie, które w gruncie rzeczy oparte były na zupełnie innych wartościach i doktrynach.

Nierówności zaplanowane

Podstawową funkcją kapitalizmu jest akumulowanie kapitału. Nawet w warunkach powiększania ilości kapitału, produktów i usług na rynku, powodować to musi ilościowe i jakościowe przesunięcie posiadania tych kategorii w kierunku coraz węższej grupy posiadaczy, czyli elity, i tym samym pauperyzacji całej reszty społeczeństwa.

Oczywiście, całość tego procesu na dłuższą metę nie jest możliwa bez otoczki kulturowo-ideologicznej. Dlatego nie tylko sprzedaje się nam ideę kapitalistyczną i wolnorynkową, i to w jej najbardziej ortodoksyjnym wydaniu, jako naukę ścisłą i naturalny porządek świata, ale również widzimy szeroką rzeszę dziennikarzy, publicystów i tak zwanych niezależnych ekspertów, którzy w każdej chwili gotowi są propagować trzy główne filary wolnego rynku. Wedle Naomi Klein, są nimi prywatyzacja jak największej części państwa, deregulacja oraz zmniejszenie lub likwidacja podatków.

Aby dobrze zrozumieć kapitalizm, trzeba uświadomić sobie, że akumulacja i bogacenie się jest tutaj celem samym w sobie. Nie służy jakimkolwiek konkretnym projektom społecznym, rozwojowi wspólnot czy państw, ale po prostu bogaceniu się jako celowi per se. Tak samo logika ta determinuje coraz większą liczbę płaszczyzn działania naszych państw.

Warto zaznaczyć, że kapitalizm jako taki nie jest ustrojem logicznym, optymalnym czy opartym na jakiejkolwiek sensownej mierze funkcjonowania. Nie tylko prowadzi on do wyniszczenia ludzi, współtworzonych przez nich społeczeństw i narodów, ale także całej planety.

Prekariat

Prekariat to flagowy produkt kapitalizmu, który stanowi konsekwencję jego długotrwałego wpływu na społeczeństwo. Właśnie ta rażąca różnica między stanem materialno-społecznym, ale również psychologicznym czy nawet zdrowotnym szeroko rozumianego prekariatu, a przecież są to miliony ludzi także w Polsce, a klasą średnią, która tak rozrosła się w okresie państwa dobrobytu, pokazuje, jak działa kapitalizm na społeczeństwo. Prekariat, czyli ludzie pracujący na stanowiskach poniżej swoich kwalifikacji, zatrudnieni w nietrwałych i tak zwanych elastycznych formułach, często mający problemy z regulowaniem bieżących należności, rachunków i opłat, to właśnie ci, których kosztem dokonuje się akumulacja kapitału, a więc ci, których kosztem bogacą się elity, ludzie tacy jak Musk, Zuckerberg czy Bezos.

Skoro bowiem wąska elita ma posiadać coraz więcej, także w ujęciu procentowym, musi się to dziać kosztem całej reszty. Efektem tego jest właśnie prekariat. Ale prekariat to objaw szerszego zjawiska, to znaczy z jednej strony spadku szeregu współczynników życiowych, obiektywnych i subiektywnych, jak i demontażu instytucji państwa, takich jak służba zdrowia czy edukacja.

Notowany chociażby w Stanach Zjednoczonych spadek oczekiwanej długości życia i średniej długości życia, spadek zdrowotności, poczucia spełnienia, przyrost skali chorób psychologicznych i problemów emocjonalnych właściwie wszystkich grup wiekowych, to właśnie jeden ze skutków rozwoju prekariatu wraz z jego charakterystycznymi cechami, takimi jak chociażby utrudniony dostęp do służby zdrowia, życie w ciągłym stresie, doświadczanie wyzysku, bieda i ciągłe niedomaganie materialne.

Skoro celem kapitalizmu jest kapitał i jego powiększanie, to nic dziwnego, że gospodarki państw, w których neoliberalizm funkcjonuje w sposób najbardziej podręcznikowy, w coraz większym stopniu opierają się o dział finansów, usługi finansowe i wszystko, co jest związane z finansjerą, kosztem innych działów ekonomii, takich przede wszystkim jak przemysł. Maleją oczywiście w ten sposób produktywność z punktu widzenia potrzeb społeczeństwa oraz pożytek dla państwa. Stwarza to także sytuację coraz większego upośledzenia konkurencyjności w stosunku do innych graczy geopolitycznych. Jednak rozwój usług finansowych, a zwłaszcza deregulacja tego sektora, pozwala na zbijanie autentycznych fortun w ciągu bardzo krótkiego czasu. Spekulacja, ciężko zrozumiałe nawet dla specjalistów operacje finansowe, są dziś tym, co niestety najsilniej definiuje kierunek, w jakim rozwija się gospodarka państw zachodnich.

I znowu nie jest to żadna anomalia czy defekt wynikający ze zboczenia kapitalizmu ze ścieżki. Kapitalizm z definicji zawsze był na tej złej ścieżce, a przewaga sektora finansowego, jeśli chodzi o rozwój, marżowość i znaczenie, a także przewagę nad innymi sektorami gospodarki, są tego kolejnym przykładem.

Marnotrawstwo

Przywykliśmy myśleć o kapitalizmie jako ustroju niezwykle logicznym, niezwykle konsekwentnie wykorzystującym dostępne zasoby i przekuwającym je na wzrost gospodarczy. Tymczasem, jak pokazuje profesor Ladislau Dowbor w swoich pracach, tak naprawdę gospodarka kapitalistyczna pełna jest ogromnego marnotrawstwa, poczynając od marnotrawstwa pracy. Obecność bezrobocia i to bezrobocia sztucznie generowanego w obawie przed inflacją (choć, jak wykazał Kelton, jest to w gruncie rzeczy pozbawione jakichkolwiek obiektywnych podstaw) nakazuje szefom banków centralnych i głównym ekonomistom państw zachodnich sztuczne pompowanie marnotrawstwa poprzez kreację „bezpiecznej stopy bezrobocia”. Drugim marnotrawstwem jest oczywiście marnotrawstwo finansów, skoro bowiem celem kapitału nie jest inwestycja, ale akumulacja, tak aby powiększyć swoje zasoby, a przez to władzę, jest on po prostu marnotrawiony. I tutaj możemy odwołać się chociażby do klasycznych rozważań Keynesa.

Zasoby ludzkie zresztą są marnotrawione nie tylko ze względu na bezrobocie, ale także wykorzystanie szeregu pracowników, przede wszystkim wspomnianego prekariatu, w pracach poniżej kompetencji, jakie ci ludzie posiadają. Wynika to właśnie z przewagi sektora finansowego, a także części sektora usług powiązanych z tymiż finansami.

Za akumulacją idzie oczywiście monopolizacja, która powoduje marnotrawstwo wiedzy i technologii poprzez rozrost systemów patentowych i praw autorskich oraz niewykorzystanie potencjału, jaki płynie chociażby z otwartego dostępu do tekstów naukowych czy technologii.

Wreszcie mamy marnotrawstwo czasu, wynikające chociażby z niedofinansowania państwa, które jest przecież sztandarowym postulatem neoliberalizmu. Mizernie finansowane państwo jest państwem niedomagającym, a więc obciążającym nas nadmiernymi kosztami czasowymi, choćby w postaci kolejek czy czasu oczekiwania na rozpatrywanie spraw urzędowych.

Monopolizacja

Akumulacja kapitału i władzy prowadzi oczywiście do monopolizacji, która jest zaprzeczeniem wszelkich koncepcji wspomnianych Locke’a czy Smitha. Mówili oni raczej o konkurencji bardzo podobnej wielkości przedsiębiorstw, podczas gdy dzisiaj widzimy, że molochy, które dzielą rynek w ramach danego sektora, są w stanie wycinać jakąkolwiek sensowną konkurencję, czy to poprzez stosowanie cen dumpingowych, czy zwyczajne wykupienie jej. Monopolizacja zaś prowadzi do możliwości narzucania korzystnych dla siebie rozwiązań i ustaleń zarówno społeczeństwu, jak i władzy państwowej. Pozwala na wszelkiego rodzaju oszustwa, na korupcję, a wreszcie na stworzenie ogromnych sił w postaci korporacji międzynarodowych, które bez problemu będą w stanie rywalizować z państwami narodowymi na polu władzy i wpływów. Nie bez powodu jednym z głównych założeń New Dealu była polityka antymonopolistyczna. I nie bez powodu Ronald Reagan czy Margaret Thatcher byli tymi, którzy ustawy antymonopolowe demontowali z konsekwencją godną lepszej sprawy.

Zresztą tu widoczny się brak wewnętrznej logiki. Słyszymy bowiem zawsze, że w kapitalizmie liczy się konkurencja, gdyż to ona powoduje ciągłą optymalizację i dostosowywanie się do potrzeb klienta. Jednak jeżeli pojawia się realny monopol, tak jak mamy tego przykład na rynku social mediów, usług cyfrowych, ale też w wielu innych miejscach, to konkurencja przestaje być obecna, a działania monopolistyczne w gruncie rzeczy są antykonkurencyjne. Oznacza to więc, że mamy kolejny dowód na to, że kapitalizm nie jest ustrojem czy systemem logicznym i opartym na obiektywnych, merytorycznych i altruistycznych założeniach i mechanizmach.

Tu zresztą widzimy także obalenie mitu merytoryczności zasług najbogatszych, jak i wydajności tego systemu. System ten może być wydajny, ale wcale nie musi, bo nie jest to jego cel ani warunek funkcjonowania, a jedynie wynikowa określonych okoliczności oraz czynników pozakapitalistycznych, takich jak siła i pozycja klasy pracującej, państwa, regulacji, prawa i kultury. Sam kapitalizm kieruje się przede wszystkim prymatem zysku i jego mnożenia, a nie wydajnością. Wydajność jest wyłącznie narzędziem, nie celem.

Czy kapitalizm jest moralny? Różne systemy kulturowo-religijne różnie to oceniają, jednak przecież z kapitalizmu i jego chciwości wypływa wprost zjawisko korupcji. Korupcja polityków, elit, dziennikarzy, osób publicznych, naukowców etc. – to praktyki i zjawiska właściwie wszędzie oceniane negatywnie z punktu widzenia moralnego, jak i prawnego oraz społecznego. Korupcja jest skutkiem kapitalizmu, to jest niszczenia struktur państwowych, rozbijania więzi społecznych, niszczenia poczucia odpowiedzialności klasy rządzącej, prymatu zysku i materializmu.

Powiązani z wielkim kapitałem politycy, niejednokrotnie przechodzący ze sfery prywatnej do państwowej i z powrotem, tak jak w Stanach Zjednoczonych, są jednym z głównych gwarantów tego, że kapitalizm będzie działał. Niestety.

I znowu to nie jest żadna anomalia czy gorsząca praktyka, ale element wolnorynkowej gospodarki w wydaniu neoliberalnym właściwie wszędzie, gdzie tylko się pojawia. Znamy to przecież nad Wisłą. Chociażby sytuacje, gdy patodeweloperzy niemal oficjalnie spotykali się z urzędnikami ministerstw obecnej władzy. Takich sytuacji mamy dużo więcej, opisane są chociażby w świetnej książce Sylwii Czubkowskiej „Bógtechy”.

Społeczeństwo wynajmu

Skoro akumulacja kapitału i majątku oznacza pauperyzację tych, którzy nie załapali się do elity, czyli większości społeczeństwa, to skutkować to musi zmniejszeniem skali własności w ich rękach i pojawieniem się zjawiska takiego jak społeczeństwo wynajmu. Nie chodzi już tylko o wynajem mieszkań i spadek ilości osób posiadających swoją nieruchomość, ale także wynajem samochodów, wszelkie abonamenty itp. O społeczeństwo, które coraz mniej posiada, a coraz więcej musi płacić, by mieć dostęp do tego, co miało wcześniej na własność.

Ze względu na monopolizację te abonamenty i umowy udostępniające określone dobra i usługi, jak chociażby służba zdrowia czy możliwość oglądania filmów na popularnych platformach streamingowych, mogą w każdej chwili zostać podwyższone. Zjawisko konkurencji nie ma tutaj zastosowania, bo dostawców usług zazwyczaj jest kilku, a co więcej dziwnym trafem ich praktyki cenowe zazwyczaj są podobne.

Likwidacja własności na rzecz wynajmu, abonamentów i comiesięcznych opłat zwiększa także zależność społeczeństwa, a zwłaszcza prekariatu, od korporacji, co wpływa bezpośrednio na jego możliwość buntowania się, walki o swoje prawa czy poprawienie swojego losu, jak chociażby zrzeszanie się w związkach zawodowych czy organizacji strajków.

Postępująca likwidacja państwa

Jednym z głównych postulatów związanych z ideą kapitalistyczną, a zwłaszcza neoliberalną, jest prywatyzacja właściwie wszystkiego, co da się sprywatyzować w państwie, włącznie ze służbami mundurowymi i wojskiem. Ma to co najmniej kilka poważnych implikacji. Po pierwsze, utrudnia dostęp do tychże usług. Po drugie, prywatyzacja oddaje zyski płynące z takiej działalności w ręce wielkiego kapitału i kapitalistów, a ponadto pozwala tak kształtować określone praktyki, na przykład premiowane kierunki rozwoju szkolnictwa wyższego czy zawodowego, aby współgrały z celami kapitalistów, ale już niekoniecznie z celami społeczeństwa czy narodu.

Po trzecie, likwiduje konkurencję ze strony państwa. To zresztą szerszy motyw funkcjonowania kapitalizmu i jego wrogości wobec państwa, bo nie chodzi tutaj o to, że działalność państwa jest szkodliwa, ale że w optyce wielkiego kapitału państwo stanowić może po prostu konkurencję i to skuteczną.

Skutkiem jest urynkowienie i wprowadzenie logiki zysku do absolutnie każdego aspektu życia i każdej płaszczyzny funkcjonowania człowieka. W systemie społecznym czy społeczno-państwowym nie byłoby problemu z odpowiedzią, po co jest szpital czy szkoła: po to, żeby leczyć i żeby edukować. W systemie kapitalistycznym, gdy te sfery zostają sprywatyzowane, są one po to, żeby zarabiać. Jest to całkowite odwrócenie i zniszczenie poprzedniej logiki, bo jeżeli szpital ma zarabiać, to wcale nie oznacza, że jego celem jest zdrowy pacjent, a jeżeli szkoła też ma zarabiać, to wcale nie oznacza, że ma wyedukować i przygotować kogoś do życia, a jedynie przygotować posłusznego pracownika dla wielkiego kapitału.

I znowu nie jest to żaden defekt czy zboczenie kapitalizmu z dobrej drogi na złą, lecz skutek koncepcji akumulowania pieniędzy, władzy i zysków. Musi podlegać jej coraz to więcej elementów rzeczywistości, nie wyłączając tych, które tradycyjnie opierały się na celach społeczno-wspólnotowych i wyłączone były z funkcjonowania na rynku, tak jak służba zdrowia, szkolnictwo, transport publiczny i wiele innych dziedzin.

Zwrócić trzeba zresztą uwagę, że kapitalizm jako taki od momentu, gdy idea ta powstaje i zaczyna się upowszechniać oraz zdobywać nowe rynki, jej agenda i program w gruncie rzeczy są niezmienne. A skoro obecnie polityka neoliberalna generuje tak duże koszty i straty dla społeczeństw oraz planety, to gdyby faktycznie był to ustrój oparty o merytoryczność, jakąkolwiek logikę i samoograniczanie swoich wad, to powinniśmy widzieć ruch reformatorski i dążenia do zmiany sytuacji. Tymczasem widzimy w gruncie rzeczy rzecz odwrotną. Nasilenie retoryki neoliberalnej, haseł rodem z austriackiej szkoły ekonomii i recydywę okresu Thatcher i Reagana, co widać chociażby w postaci prezydenta Trumpa czy prezydenta Argentyny, Javiera Mileia.

Kapitalizm działa. Na nasze nieszczęście

Skutki kapitalizmu nie są przypadkowymi i niezamierzonymi defektami działania tego systemu. Są ściśle i nierozerwalnie związane z jego aksjologią, celami, logiką i procesem działania. Drenaż społeczeństw, pauperyzacja, stworzenie prekariatu, niszczenie społeczności, ludzkich uczuć, likwidacja władzy państwowej i jego nadzoru nad kapitałem – to jak najbardziej kapitalistyczny, w tym neoliberalny, zestaw narzędzi, który prowadzi do jednego. Do tego, aby coraz bardziej wąska grupa elit posiadała coraz więcej, a wszyscy pozostali, w tym my, prości ludzie, posiadali coraz mniej, byli coraz bardziej zniewoleni, coraz bardziej uzależnieni od udostępnianych nam dóbr i usług.

Kapitalizm działa dokładnie tak, jak działać powinien. Niestety.

Grzegorz Ćwik

Grafika w nagłówku tekstu: Mohamed Hassan from Pixabay